Νους υγιής εν εγκεφάλω υγιεί

Σπύρος Μανουσέλης

Στις μέρες μας, ολοένα και περισσότερα ενήλικα -αλλά όχι υπέργηρα- άτομα παραπονιούνται ότι έχουν σοβαρά προβλήματα μνήμης, συγκέντρωσης της προσοχής ή ταχύτητας στη λήψη αποφάσεων.

Αν, όπως όλα δείχνουν, πρόκειται για ένα μαζικό φαινόμενο ψυχοσωματικής απορρύθμισης, τότε η νέα μόδα του «brain training» –δηλαδή των μεθόδων εκγύμνασης του μυαλού μας– ίσως αποδειχτεί ένα αποτελεσματικότατο φρένο, ικανό να επιβραδύνει τη «μοιραία» υποβάθμιση των νοητικών μας ικανοτήτων με το πέρασμα του χρόνου.

Σταυρόλεξα, κουίζ, έξυπνα ψηφιακά παιχνίδια, καλές τέχνες, ανάγνωση απαιτητικών βιβλίων, νέες κοινωνικές επαφές είναι μερικές από τις δραστηριότητες που θεωρούνται εξαιρετικά επωφελείς επειδή μας βοηθούν να κρατάμε το μυαλό μας σε εγρήγορση. 

Και το να διατηρούμε τον εγκέφαλό μας «σε φόρμα» δεν είναι μόνο μια κοινωνική επιταγή ή ένας τρόπος καταπολέμησης της ανίας που μας κυριεύει καθημερινά· αποτελεί, πρωτίστως, ένα όπλο κατά της φυσικής φθοράς που επιφέρουν στις δομές και τις λειτουργίες του εγκεφάλου μας ο χρόνος και ο μονότονος τρόπος ζωής.

Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες μαθαίνουμε από πολύ νωρίς ότι το σώμα δεν έχει την ίδια βαρύτητα και αξία που συνήθως αποδίδουμε στη διανοητική μας ανάπτυξη. Ως συνέπεια αυτής της ιδεοληπτικής προκατάληψης υπέρ του νου, από πολύ νωρίς μαθαίνουμε να κωφεύουμε στις πραγματικές ανάγκες του σώματός μας, τις οποίες άλλοτε υποβαθμίζουμε και άλλοτε καταστέλλουμε.

Ομως, παρά τις εσφαλμένες δυϊστικές προκαταλήψεις μας περί της δήθεν αυτονομίας της πνευματικής σφαίρας από τον υλικό κόσμο των σωμάτων, το σώμα και ο νους μας αποτελούν στην πραγματικότητα αδιαίρετη ενότητα.

Και η υποτίμηση ή η απόκρυψη της ουσιαστικής ενότητας σώματος-νου έχει, δυστυχώς, ολέθριες συνέπειες τόσο για τη σωματική όσο και για την πνευματική μας υγεία.

Οπως θα δούμε, η σύγχρονη βιοϊατρική έρευνα όχι μόνο επιβεβαιώνει την ορθότητα της αρχαιότατης ρήσης «νους υγιής εν σώματι υγιεί», αλλά και την επαναδιατυπώνει: «νους υγιής εν εγκεφάλω υγιεί».

Το μυστικό της εγκεφαλικής υγείας

Μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε τον ανθρώπινο εγκέφαλο μια στατική και παγιωμένη βιολογική μηχανή που παράγει, λίγο-πολύ αυτόματα, τον νου.

Η περιγραφή αυτή είναι πλέον οριστικά ξεπερασμένη, τουλάχιστον από επιστημονική άποψη.

Τα τελευταία χρόνια η συστηματική μελέτη της δομής όσο και της ανάπτυξης του εγκεφάλου έδειξε ότι στο νευρικό μας σύστημα υπάρχουν αρχέγονα και αδιαφοροποίητα κύτταρα, τα λεγόμενα βλαστικά κύτταρα, τα οποία μπορούν να διαφοροποιηθούν σε νέους νευρώνες που αντικαθιστούν τους κατεστραμμένους.

Ο εγκέφαλός μας, επομένως, διαθέτει κάποιες εγγενείς αυτοθεραπευτικές ικανότητες: μπορεί να αναπληρώνει ένα μέρος των δομών ή των λειτουργιών του που έχουν καταστραφεί μετά από σοβαρούς τραυματισμούς ή νευρολογικές παθήσεις (εγκεφαλικά επεισόδια, Αλτσχάιμερ, κ.ο.κ.).

Μια άλλη απροσδόκητη ανακάλυψη αφορά τη λειτουργική «πλαστικότητα» του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Μολονότι, κατά κανόνα, οι βασικές εγκεφαλικές δομές και οι λειτουργίες των νευρώνων που τις αποτελούν δεν μεταβάλλονται δραματικά στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας, δεν ισχύει το ίδιο και για τις μεταξύ τους συνδέσεις (συνάψεις).

Από όλο και περισσότερες σχετικές μελέτες επιβεβαιώνεται ότι ο εγκέφαλός μας διαθέτει μια αρκετά ευέλικτη και εύπλαστη δομή που του επιτρέπει να αναδιοργανώνεται όταν χρειάζεται να προσαρμοστεί σε νέες αντίξοες ή παθολογικές καταστάσεις.

Συνήθως ο ανθρώπινος εγκέφαλος περιγράφεται ως ένα αρκετά πολύπλοκο βιολογικό όργανο, το οποίο αναπτύσσεται ταχύτατα μέχρι το τέλος της εφηβείας, γνωρίζει το ζενίθ της ανάπτυξης των δυνατοτήτων του κατά την ενηλικίωση και μετά είναι καταδικασμένος σε σταδιακή παρακμή.

Η σύγχρονη έρευνα, αντίθετα, έχει ήδη δείξει ότι πρόκειται για ένα αρκετά ευμετάβλητο και δυναμικό όργανο, το οποίο διατηρεί σε όλη τη διάρκεια της ζωής του τη δυνατότητα να ανανεώνει τις δομές και τις λειτουργίες του ανάλογα με τα ερεθίσματα που δέχεται από το περιβάλλον του.

«Ο εγκέφαλός μας αναπτύσσεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής», υποστηρίζει ο επιφανής Ευρωπαίος νευροεπιστήμονας Γκερντ Κέμπερμαν (Gerd Kempermann), ο οποίος ήδη από τα τέλη του 1990, μαζί με τον Φρεντ Γκέιτζ (Fred Gage) και την Ενριέτε βαν Πράαγκ (Henriette van Praag), επιβεβαίωσε πειραματικά τη μέχρι τότε ανεπιβεβαίωτη εικασία ότι η συστηματική φυσική άσκηση διεγείρει την ανανέωση των νευρώνων, των κυττάρων δηλαδή που συγκροτούν τις δομικές και λειτουργικές μονάδες του εγκεφάλου.

Με άλλα λόγια, αυτοί οι ερευνητές ανακάλυψαν πρώτοι ότι η «νευρογένεση», δηλαδή η αναπαραγωγή και η ανανέωση των νευρώνων του εγκεφάλου, διαρκεί μέχρι το τέλος της ζωής μας.

Κατόπιν, κάποιοι άλλοι ερευνητές, στην προσπάθειά τους να εντοπίσουν τους μηχανισμούς και να απομονώσουν τους βιοχημικούς παράγοντες που ρυθμίζουν την επικονωνία και την αναγέννηση των νευρώνων, διαπίστωσαν ότι αυτή η εφ’ όρου ζωής δυνατότητα ανανέωσης του ενήλικου εγκεφάλου προάγεται κυρίως από την αδιάκοπη φυσική και διανοητική εξάσκηση.

Μάλιστα, πιο πρόσφατες έρευνες στο πεδίο της νευροψυχολογίας επιβεβαίωσαν ότι η συστηματική σωματική άσκηση, ακόμα και ένας περίπατος 30 λεπτών καθημερινά, δρα ανανεωτικά στη διάθεσή μας ενώ, πολύ συχνά, λειτουργεί και ως ένα αποτελεσματικό αντικαταθλιπτικό ή αγχολυτικό «φάρμακο».

Αυτό το εμπειρικά επιβεβαιωμένο γεγονός εξηγείται σήμερα με βιοχημικούς όρους: η φυσική άσκηση μειώνει τη συγκέντρωση της ορμόνης κορτιζόλης, της επονομαζόμενης και «ορμόνης του άγχους», η οποία εκκρίνεται από την υπόφυση του εγκεφάλου όταν αντιμετωπίζουμε καταστάσεις μεγάλου άγχους ή πανικού.

Η διαπίστωση αυτής της εντυπωσιακής πλαστικότητας επέτρεψε σε πολλούς ειδικούς να ισχυριστούν ότι μπορούμε, μέσω των κατάλληλων ασκήσεων, να διατηρήσουμε ενεργό και δραστήριο μεγάλο μέρος των νοητικών ικανοτήτων, ακόμη και ενός πολύ ηλικιωμένου ατόμου.

Ο εγκέφαλος δεν βγαίνει στη σύνταξη

Γιατί ορισμένα άτομα έχουν καλύτερη μνήμη, διαυγέστερη σκέψη, μεγαλύτερη άνεση στο να παίρνουν γρήγορα κάποιες αποφάσεις και να τις υλοποιούν με σχετική ευκολία;

Και γιατί, τελικά, αυτές οι ικανότητες έχουν την τάση να εξασθενούν ή και να υποβαθμίζονται με την πάροδο του χρόνου;

Οι ειδικοί αναζητούν την απάντηση στα «λειτουργικά αποθέματα» που δημιουργεί ο εγκέφαλός μας ως εφεδρείες για την αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων (π.χ. γηρατειά).

Εχουν μάλιστα επινοήσει κάποια λίγο-πολύ έξυπνα τρικ και παιχνίδια για την εκγύμναση του εγκεφάλου και των λειτουργιών του.

Πρωτοπόρος σε αυτόν τον τομέα θεωρείται ο Ιάπωνας νευροεπιστήμονας Ρ. Καβασίμα (R. Kawashima), ο οποίος διαπίστωσε ότι η μεγαλόφωνη ανάγνωση βιβλίων, η επίλυση απλών αριθμητικών προβλημάτων και η απομνημόνευση μικρών καταλόγων, όταν επαναλαμβάνεται καθημερινά για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα, βοηθά σημαντικά στη βελτίωση των νοητικών ικανοτήτων ατόμων που έχουν πληγεί από τη νόσο Αλτσχάιμερ ή πάσχουν από σοβαρή γεροντική άνοια.

Επινόησε γι’ αυτόν τον σκοπό μια σειρά από βιντεοπαιχνίδια, με πιο διάσημο και ευπώλητο το «Nintendo Brain Age».

Αυτός και άλλοι ανάλογοι «νοητικοί εκγυμναστές», σύμφωνα τουλάχιστον με τις εταιρείες που τους παράγουν, «προπονούν» τον εγκέφαλό μας και επιβραδύνουν τη γήρανσή του.

Βέβαια, δεν συμφωνούν όλοι για την αποτελεσματικότητα αυτών των «παιχνιδιών».

Σύμφωνα με τον Καβασίμα, τα παιχνίδια τύπου «brain training» συμβάλλουν στη μεγαλύτερη αιμάτωση του εγκεφάλου, και συγκεκριμένα του προμετωπιαίου φλοιού, περιοχής που έχει καθοριστικό ρόλο στη μνήμη, την έλλογη σκέψη και άλλες ανώτερες νοητικές λειτουργίες.

Αυτή η εξήγηση όμως αμφισβητείται από τους περισσότερους ειδικούς.

Οπως πολύ ωμά το έθεσε η Ντόροθι Μπίσοπ, κορυφαία νευροεπιστήμων του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, σε ένα καταγγελτικό άρθρο της που δημοσιεύτηκε πριν από μερικά χρόνια στο περιοδικό «Nature»: «Τα άτομα πληρώνουν για να αποκτήσουν ένα παιχνίδι brain training. Εχουν επομένως το δικαίωμα να γνωρίζουν αν πραγματικά λειτουργεί».

Ολοι δέχονται, ως αρχή, ότι η συστηματική εξάσκηση του εγκεφάλου με έξυπνες ασκήσεις βελτιώνει ορισμένες επιδόσεις του μυαλού μας και, ώς ένα σημείο, μπορεί να επιβραδύνει την εμφάνιση νευροεκφυλιστικών παθήσεων, δεν συμφωνούν όμως καθόλου ως προς το πώς και το γιατί συμβαίνει αυτό.

Κάποιοι μάλιστα αντιτείνουν ότι η μεγαλύτερη αιμάτωση του εγκεφάλου, μετά από τέτοιες ασκήσεις, δεν αποτελεί καθόλου ένδειξη βελτίωσης ή ανανέωσης.

Το αντίθετο, η υπερβολική αιμάτωση κατά την προσπάθεια επίλυσης μιας άσκησης πρέπει μάλλον να θεωρηθεί ως απόδειξη της εξασθένησης και της ανεπάρκειας του ηλικιωμένου εγκεφάλου.

Εξάλλου, όταν λύνουν την ίδια άσκηση άτομα νεότερης ηλικίας, δεν παρατηρείται ποτέ υπερβολική αιμάτωση, επειδή προφανώς για τον νεότερο εγκέφαλό τους δεν είναι καθόλου αναγκαία!

Τέσσερις χρυσοί κανόνες για τη διαρκή εγκεφαλική ανανέωση

⒈ Συστηματική φυσική άσκηση: Η συχνή -τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα- και συστηματική σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας σωματική άσκηση βελτιώνει εντυπωσιακά τις σωματικές και διανοητικές μας επιδόσεις. Αυτό συμβαίνει επειδή η άσκηση του σώματος αυξάνει τη συγκέντρωση του BDNF, ενός ενδογενούς νευροτροφικού παράγοντα του εγκεφάλου που ενισχύει την ανάπτυξη, την επικοινωνία και συνεπώς την επιβίωση των νευρώνων.

⒉ Οι σωστές διατροφικές συνήθειες: Ποιες τροφές συμβάλλουν στη βέλτιστη λειτουργία του εγκεφάλου και ποιες, αντίθετα, τον «ρίχνουν» ή τον αποδιοργανώνουν; Η απάντηση είναι ταυτόχρονα αρκετά απλή και εξαιρετικά περίπλοκη: οι τροφές που βλάπτουν την καλή λειτουργία του εγκεφάλου είναι αυτές που συνήθως θεωρούμε πιο εύγευστες. Τα κεκορεσμένα λίπη, για παράδειγμα, αν και ιδιαίτερα δελεαστικά από γευστικής απόψεως, επιβαρύνουν την καλή λειτουργία του εγκεφάλου και μακροπρόθεσμα τον βλάπτουν, όπως εξάλλου και το υπόλοιπο σώμα μας. Τα λίπη, ωστόσο, δεν είναι όλα βλαπτικά και επικίνδυνα, αφού μεγάλο μέρος των κυττάρων και των δομών του εγκεφάλου αποτελείται από αυτά! Πολλές παθήσεις και διαταραχές του εγκεφάλου (νόσος Αλτσχάιμερ, κατάθλιψη, διάφορες ανεπάρκειες της νοητικής λειτουργίας) συνδέονται με τα χαμηλά επίπεδα συγκέντρωσης αυτής της κατηγορίας λιπαρών οξέων στον εγκέφαλο.

Επομένως, είναι απαραίτητο να υπάρχουν στη δίαιτά μας (όχι όμως καθημερινά) ορισμένα λίπη και ειδικότερα τα λεγόμενα «ωμέγα-3 λιπαρά οξέα», που βρίσκονται σε σχετική αφθονία στα ψάρια και τους ξηρούς καρπούς.

⒊ Ουσίες για εγκεφαλικό ντόπινγκ: Τα διάφορα φυσικά και τεχνητά διεγερτικά είναι ουσίες οι οποίες αυξάνουν υπερβολικά τους καρδιακούς ρυθμούς, την αρτηριακή πίεση και την κυκλοφορία του αίματος, αλλά και τα επίπεδα ενέργειας του οργανισμού, με αποτέλεσμα να εντείνουν ή, σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις, να απορρυθμίζουν τις εγκεφαλικές λειτουργίες.

Η καφεΐνη, για παράδειγμα, αποτελεί αναμφίβολα την πιο διαδεδομένη ψυχοδραστική ουσία στον κόσμο. Διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα και βελτιώνει σημαντικά τα επίπεδα προσοχής και εγρήγορσης, προσφέροντάς μας μια αίσθηση ευεξίας και διέγερσης.

Σε υπερβολικές δόσεις όμως μπορεί να προκαλέσει μεγάλο άγχος, πανικό ή και νεοπλασίες.

Η κοκαΐνη και οι αμφεταμίνες είναι πολύ πιο επικίνδυνες διεγερτικές ουσίες που, ενώ δρουν στον εγκέφαλό μας με εντελώς διαφορετικούς νευροχημικούς μηχανισμούς, επιφέρουν παρόμοια αποτελέσματα.

Μόλις φτάσουν στον εγκέφαλο, προκαλούν ένα ισχυρό κύμα ευφορίας και ευχάριστης υπερδιέγερσης, που δημιουργείται από την απελευθέρωση σε μεγάλη ποσότητα των λεγόμενων «νευροδιαβιβαστών του αισθήματος ευφορίας», δηλαδή της ντοπαμίνης και της σεροτονίνης.

Τίποτα το εγγενώς αρνητικό, εκτός από μια «μικρή» λεπτομέρεια: όταν καταναλώνονται συστηματικά και σε μεγάλες ποσότητες, δημιουργούν στον χρήστη εξάρτηση και σύνδρομο στέρησης.

⒋ Μουσική και διαλογισμός: Η μουσική είναι ένα εξαιρετικό φυσικό διεγερτικό για το σύνολο σχεδόν του εγκεφάλου μας. Η εκτέλεση ή η ακρόαση ενός μουσικού έργου διεγείρει, εκτός από τις εξειδικευμένες περιοχές του ακουστικού φλοιού, και πολλές άλλες περιοχές του εγκεφάλου μας. Εχει αποδειχθεί ότι διαφορετικές περιοχές του ακουστικού φλοιού αναλύουν παράλληλα τα διάφορα χαρακτηριστικά της μουσικής: την ένταση, τον τόνο, τον ρυθμό και τη μελωδία.

Η επίδραση της μουσικής πάνω στον εγκέφαλο, ωστόσο, υπερβαίνει το άκουσμα κάποιων μεμονωμένων ήχων. Η μουσική ενεργοποιεί επίσης στον εγκέφαλό μας τα κέντρα της απόλαυσης και ταυτόχρονα καταστέλλει τη δραστηριότητα των εγκεφαλικών κέντρων που παράγουν τα αρνητικά αισθήματα. Ετσι, όταν αφεθούμε στη μουσική που αγαπάμε, λησμονούμε τα καθημερινά άγχη και τους φόβους μας και ο εγκέφαλός μας βιώνει μια ανείπωτη ευδαιμονία, που μόνο θετική επίδραση έχει στη συνολική λειτουργία του.

Και δεν πρέπει να ξεχνάμε το βασικό διανοητικό ερέθισμα που κινητοποιεί σε μέγιστο βαθμό τον εγκέφαλο κάθε μορφωμένου ανθρώπου: το διάβασμα και τη βαθιά επιρροή που μας ασκούν οι ιδέες που διαβάζουμε. Από πλήθος ερευνών επιβεβαιώνεται ότι η συστηματική άσκηση στην αφηρημένη σκέψη και στον αναστοχαστικό διαλογισμό ανανεώνουν σημαντικά τις εγκεφαλικές μας ικανότητες και μας μαθαίνουν να βλέπουμε τον κόσμο διαφορετικό απ’ ό,τι φαίνεται.

ΕΦ-ΣΥΝ
(Το είδαμε στην ΣΦΗΚΑ(http://sioualtec.blogspot.gr/))

Η επικείμενη “στροφή” της Ελλάδας προς τη Ρωσία …

Άρθρο του Μιχάλη Κόκκινου στο Hellenic Nexus Απριλίου’16 για το πως η έξοδος από Σέγκεν, ευρωζώνη θα οδηγήσει σε στενή σχέση με τη Ρωσία και γιατί…Το πολιτικό σύστημα φαίνεται πως έχει κάνει την επιλογή του  Ο κρίσιμος Μάιος και το “πούλημα” των Ευρωπαίων

Αν το 2015 ήταν μια χρονιά που όλοι θα προτιμούσαμε να ξεχάσουμε, τότε το 2016 ενδέχεται να είναι εξίσου άσχημο. Το περασμένο χρόνο βιώσαμε το πολιτικό “θρίλερ” της διαπραγμάτευσης μεταξύ της νεόκοπης κυβέρνησης Τσίπρα και των δανειστών, το οποίο είχε αναμφισβήτητα από όλα: αγωνία, ένταση, δράμα, νίκη, απογοήτευση. Η Ελλάδα βρέθηκε τόσο κοντά στην χρεωκοπία όσο ποτέ άλλοτε, κάτι που την ανάγκασε να κάνει “τολμηρές” κινήσεις που μέχρι τότε καμία άλλη κυβέρνηση δεν είχε διανοηθεί.

Αν το προηγούμενο έτος η οικονομική επιβίωση του κράτους ήταν το νούμερο ένα ζήτημα, φέτος έχουμε κληθεί να αντιμετωπίσουμε πέρα από το οικονομικό και το προσφυγικό. Το νέο Μνημόνιο που υπογράφτηκε τον περασμένο Αύγουστο ανάγκασε την κυβέρνηση να μειώσει τις δαπάνες σε κρίσιμους τομείς του κράτους, όπως η υγεία, η παιδεία και η ασφάλεια. Οι “άμυνες” του κράτους έπεσαν για τα καλά και τώρα η Ελλάδα κινδυνεύει να πέσει θύμα του προσφυγικού προβλήματος της Ευρώπης.

Ένας άνευ προηγουμένου όγκος προσφύγων και μεταναστών φτάνουν καθημερινά εδώ και ένα χρόνο στην Ελλάδα από την Τουρκία, ως το πιο βατό πέρασμα για την Ευρώπη. Το μέγεθος των ροών έπιασε απροετοίμαστη την Ευρώπη. Ο φόβος και η ανησυχία κατέκλυσαν γρήγορα όλα τα κράτη της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης. Οι προσφυγικές/μεταναστευτικές ροές από καλοδεχούμενο “δώρο” μετατράπηκαν σε πολιτικό πρόβλημα για τις περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Μέσα από μία σειρά προσβλητικών για την Ευρωπαϊκή Ιδέα επεισοδίων, ιδανικότερη λύση φάνηκε το χτίσιμο ενός “νοητού” φράχτη γύρω από την Ελλάδα, προκειμένου να αποκλειστούν νέες ροές μέσα από την λεγόμενη Βαλκανική Οδό (Ελλάδα, Σκόπια, Σερβία, Ουγγαρία).

Όλα αυτά την ίδια ώρα που η χώρα μας διαπραγματεύεται τη συνέχιση του προγράμματος διάσωσης με τους “Θεσμούς”. Οι διαπραγματεύσεις όμως με την ΕΕ και το ΔΝΤ έχουν βαλτώσει και η πιθανότητα να οδηγήσουν σε αδιέξοδο είναι μεγάλη. Η οικονομική ασφυξία που έχει περιέλθει η Ελλάδα σε συνδυασμό με το κίνδυνο αποπομπής της από την Σένγκεν λόγω προσφυγικού δημιουργούν ένα εκρηκτικό κοινωνικό κοκτέιλ. Η κυβέρνηση προσπαθεί να αντιμετωπίσει τα απόνερα της διαπραγμάτευσης με τους δανειστές, τα οποία έχουν δημιουργήσει μία ολοένα και αυξανόμενη εσωτερική αναταραχή.

Οι περισσότεροι Έλληνες εξακολουθούν – θεωρητικά – να θέλουν να παραμείνουν στην ευρωζώνη, γεγονός που ανάγκασε τον Τσίπρα να αποδεχθεί ένα νέο πρόγραμμα διάσωσης τον Ιούλιο του 2015. Όμως, στην περίπτωση νέων εκλογών, η λαϊκή στήριξη για την παραμονή σε αυτήν, δεν θα έπρεπε να θεωρείται πλέον δεδομένη, ιδιαίτερα από τη στιγμή που η οικονομική ανάκαμψη της Ελλάδας είναι σχεδόν βέβαιο πως θα είναι βραδεία και ασταθής. Αυτό που περιπλέκει ακόμα περισσότερο την κατάσταση είναι η υπόσχεση Τσίπρα προς τους πολίτες που τον επανεξέλεξαν πριν λίγους μήνες ότι το νέο Μνημόνιο ήταν απλά μία μικρή τακτική υποχώρηση που αργότερα θα οδηγήσει σε μία σημαντική νίκη, την ελάφρυνση του χρέους. Όμως τα πάντα πλέον φαίνονται τόσο ανοιχτά και ρευστά, που πολύ δύσκολα η κυβέρνηση θα καταφέρει να ελέγξει τα πράγματα σε μία πιθανή κοινωνική αναταραχή.

Οι Ευρωπαίοι δεν είναι οι μόνοι που έχουν αναστατωθεί από την προσφυγική κρίση. Ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας είναι ανήσυχο για τις οικονομικές και πολιτισμικές επιπτώσεις της μαζικής άφιξης προσφύγων και μεταναστών. Ανησυχία που θα αποτελεί κυρίαρχο συναίσθημα όλο και περισσότερο, όσο το καλοκαίρι πλησιάζει και οι ροές προσφύγων/μεταναστών λογικά θα αυξάνονται. Οι απειλές της ΕΕ να άρει τη συμμετοχή της Ελλάδας στη Σένγκεν είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα αποδυναμώσουν τη λαϊκή στήριξη προς τη διάσωση. Το πρόγραμμα ήδη είναι αμφιλεγόμενο, με το σύνολο των κοινωνικών τάξεων να βρίσκεται απέναντι σε κάθε νέα υποχώρηση (ασφαλιστικό). Ο μήνας-κλειδί θα είναι ο Μάιος, όταν η επίσημη αποβολή από τη Σένγκεν θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια πολιτική κρίση στην Ελλάδα, που θα μπορούσε να εκτροχιάσει όχι μόνο τη συνέχεια του προγράμματος διάσωσης, αλλά την ίδια την ευρωπαϊκή πορεία της χώρα.

Η Διεθνής Πραγματικότητα

Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς ότι η ευρύτερη περιοχή μας βρίσκεται σε μεγάλη κινητικότητα και ανησυχία, μία απλή ανάγνωση των ειδήσεων αρκεί. Από την αναζωπύρωση των συγκρούσεων μεταξύ Ουκρανών και Νεορώσων αποσχιστών, και τη δυναμική εμπλοκή της Ρωσίας στον Συριακό Εμφύλιο, ως την ψυχροπολεμική σύγκρουση Πούτιν-Ερντογάν και την αναμενόμενη γέννηση νέων κρατών στη Μέση Ανατολή (Κουρδιστάν), τα πάντα συγκλίνουν στο ότι το status quo της Ανατολικής Μεσογείου, της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων πρόκειται σύντομα να αλλάξει.

Με όχημα την καταπολέμηση του Ισλαμικού Χαλιφάτου (ISIS) η Ρωσία φαίνεται πως επανακάμπτει στο διεθνές προσκήνιο μετά τις δυσκολίες που αντιμετώπισε λόγω των κυρώσεων της Δύσης για την προσάρτηση της Κριμαίας. Η εμπλοκή της στη Συρία, εκτός του ότι αποδυνάμωσε το ISIS – και την Αλ Κάιντα (Αλ Νούσρα) – ανάγκασε και τις ΗΠΑ να στραφούν πιο αποτελεσματικά κατά των τζιχαντιστών. Ηνωμένες Πολιτείες και Ρωσία μετά το “Iran Deal” έχουν αναθερμάνει τη σχέση τους με αφορμή τον κοινό αντι-τζιχαντιστικό τους αγώνα. Το καθεστώς Άσαντ ισχυροποιήθηκε στη Δυτική Συρία, το ίδιο και οι Κούρδοι στο Βορρά. Ενώ, ο Συριακός Εμφύλιος μετά την αποδυνάμωση του ISIS οδηγείται σε εκτόνωση. Μία λύση που θα περιλαμβάνει τόσο τον Άσαντ όσο και την Συριακή Αντιπολίτευση πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Όπως δεδομένη πρέπει να θεωρείτε και η ανεξαρτησία των Κούρδων σε Συρία και Ιράκ με τις “ευλογίες” Μόσχας και Ουάσιγκτον μέσα στους επόμενους μήνες.

Ο νέος ρόλος της Ρωσίας ως “κυνηγός” τζιχαντιστών της επιτρέπει να επεκτείνει την ισχύ της στην Ανατολική Μεσόγειο και την Ευρύτερη Μέση Ανατολή, συνεχίζοντας από εκεί που είχε σταματήσει πριν την Ουκρανική Διαμάχη. Ήδη από κοινού με την Αίγυπτο ετοιμάζεται να μεταφέρει τον αντι-τζιχαντιστικό της αγώνα στο Σινά και την Λιβύη. Η Ρωσία πλέον φαντάζει ως η μόνη διαθέσιμη δύναμη “προστάτης” των χωρών της Ανατολικής Μεσογείου έναντι της αποσταθεροποιητικής δράσης της ισλαμικής τρομοκρατίας. Ενδεχομένως, πολύ σύντομα να την δούμε να αναλαμβάνει δράση και στην Ιορδανία και το Λίβανο, όπου οι τεράστιες προσφυγικές ροές από τη Συρία (περισσότεροι από 3 εκατ. πρόσφυγες συνολικά) έχουν αρχίσει να λειτουργούν αποσταθεροποιητικά για τα εκεί καθεστώτα και μπορούν να δημιουργήσουν πολύ εύκολα νέα μέτωπα του ISIS, όσο αυτό αποδυναμώνεται σε Συρία και Ιράκ.

Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι Ισραηλινοί μετά το “Iran Deal” και τη σύσφιξη των σχέσεων Ιράν-ΗΠΑ αισθάνονται “άβολα” απέναντι στην αναβάθμιση των σχέσεων των δύο κρατών. Η μόνη δύναμη που θα μπορούσε να λειτουργήσει εξισορροπητικά και να προσφέρει “κάλυψη” στο Iσραήλ απέναντι στο Σιιτικό κίνδυνο είναι η Ρωσία. Οι δεσμοί των δύο χωρών άλλωστε είναι αρκετά ισχυροί (περισσότεροι από 500.000 Ισραηλινοί πολίτες είναι ρωσικής καταγωγής). Αλλά και η Κύπρος θα πρέπει να θεωρηθεί σίγουρο ότι θα επιζητήσει μία ανάλογη συνεργασία με τη Ρωσία. Καθώς, η σταδιακή αξιοποίηση των πλούσιων υποθαλάσσιων κοιτασμάτων της ξεκίνησε το Μάρτιο και δεν θα ήθελε σε καμία περίπτωση να θέσει σε κίνδυνο το κοινό ενεργειακό της μέλλον με το Ισραήλ και την Αίγυπτο. Μόνο η εμπλοκή της Ρωσίας θα μπορούσε να εξασφαλίσει το απρόσκοπτο της εξόρυξης φυσικού αερίου/πετρελαίου στην Ανατολική Μεσόγειο απέναντι στο φόβο επέκτασης του ισλαμικού κινδύνου (ISIS).

Κατ’αυτόν τον τρόπο η Ρωσία αναμένεται ως το τέλος της παρούσας δεκαετίας να γίνει η κυρίαρχη δύναμη σε τρεις κλειστές θάλασσες: την Αρκτική, τη Μεσόγειο και τον Εύξεινο. Η απρόσμενη ρωσική ναυτική κυριαρχία στη Μαύρη Θάλασσα μετά την προσάρτηση της Κριμαίας έρχεται και συνδυάζεται με την ισχυρή παρουσία της στην Ανατ.Μεσόγειο στα πλαίσια του νέου αντι-τζιχαντιστικού της ρόλου, αλλά και με το λιώσιμο των πάγων στον Αρκτικό Ωκεανό, όπου σταδιακά θα τον μετατρέψει σε μια κεντρική εσωτερική θάλασσα του κόσμου υπό τον πλήρη έλεγχο της Ρωσίας. Συνδετικό κρίκο των τριών θαλασσών αποτελούν ο Καύκασος, η Τουρκία και τα Βαλκάνια. Κι αν θεωρείται δεδομένο ότι ο Καύκασος είναι εδώ και χρόνια μία περιοχή υπό τον πλήρη έλεγχο της Μόσχας – έλεγχος που θα ολοκληρωθεί μετά την αναμενόμενη δημιουργία του νεόκοπου κράτους του Κουρδιστάν σε Βόρεια Συρία και Βόρειο Ιράκ -, για την Τουρκία σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να πει κάποιος το ίδιο.

Ρωσία και Τουρκία βρίσκονται τους τελευταίους μήνες – μετά την πρόσφατη κατάρριψη ρωσικού μαχητικού αεροσκάφους στη Συρία από την τουρκική αεράμυνα – σε μία ψυχροπολεμικού τύπου διαρκώς κλιμακούμενη σύγκρουση, που κανείς δεν είναι σε θέση να προδικάσει το πως θα καταλήξει. Ο Ρώσος Πρόεδρος, Βλ. Πούτιν, στο πρόσωπο του Τούρκου ομολόγου του, Τ.Ερντογάν, βλέπει τον “φυσικό” ηγέτη του Ισλαμικού Χαλιφάτου και της Συριακής Αντιπολίτευσης (Αλ Νούσρα) και την ίδια την Τουρκία, ως το μόνο κράτος που έχει τη δύναμη να ανακόψει το σχεδιασμό του. Η Τουρκία είναι η μόνη δύναμη που θα μπορούσε να λειτουργήσει αποσταθεροποιητικά στο σχεδιασμό της Ρωσίας σε Εύξεινο και Μεσόγειο.

Έτσι, η παρουσία της Ρωσίας στα Βαλκάνια καθίσταται αναγκαία, προκειμένου να δημιουργηθεί μία ομαλή διασύνδεση από τον Αρκτικό Βορρά στον Μεσογειακό Νότο. Κομβικό ρόλο για την ρωσική επαναφορά στην χερσόνησο του Αίμου θα παίξει και το προσφυγικό. Οι πρωτόγνωρες για τα δεδομένα των μικρών χριστιανικών βαλκανικών χωρών ροές μουσουλμάνων προσφύγων/μεταναστών έχουν δημιουργήσει κάτι περισσότερο από ανησυχία στις κυβερνήσεις τους. Σερβία, Μαυροβούνιο, Σκόπια και Βουλγαρία διατρέχουν άμεσο κίνδυνο για την εθνική τους ασφάλεια σε περίπτωση εγκλωβισμού προσφύγων/μεταναστών στα εδάφη τους. Οι ισχυρές μουσουλμανικές μειοψηφίες εντός των παραπάνω κρατών (Βόσνιοι, Αλβανοί, Τούρκοι), οι οποίες στο παρελθόν έχουν δημιουργήσει εστίες αποσταθεροποίησης, είναι επίφοβες για την επανάληψη ανάλογων περιστατικών. Καθώς, όσο οι κρατικές δομές των συγκεκριμένων χωρών δείχνουν ανήμπορες να κρατήσουν τον έλεγχο των συνόρων τους, τόσο πιο τρωτές φαντάζουν στις μουσουλμανικές μειονότητες, οι οποίες δεν θα ήταν παράλογο να προσπαθήσουν να επωφεληθούν από τη συγκυρία. Έτσι, υπό το φόβο παλιότερων παθών δεν θα διστάσουν να προσφέρουν “γη και ύδωρ” στη Ρωσία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η “νατοϊκή” και “ευρωπαϊκή” – αλλά αδύναμη αμυντικά – Βουλγαρία. Μετά από μία περίοδο ψύχρανσης των σχέσεων της με τη Ρωσία φαίνεται ότι ενισχύεται η τάση για αλλαγή πλεύσης προς την Μόσχα, δεδομένου ότι η τελευταία επανακάμπτει ως ο κυρίαρχος της περιοχής και η Σόφια δεν έχει ξεχάσει σε καμία περίπτωση τις ιστορικά στενές της σχέσεις με τη μεγάλη σλαβική της μητέρα. Πρόσφατα μάλιστα η Βουλγαρία ξεπάγωσε για τα καλά όλα τα κοινά ενεργειακά της σχέδια με την Ρωσία και την Ελλάδα (South Stream, Χερσαία Δαρδανέλλια)

Μια αναγκαία για τη Ρωσία συμμαχία

Κοιτάζοντας προς τα πίσω στην ιστορία, θα δούμε ότι τα Βαλκάνια για τους Ρώσους ήταν “δώρον άδωρο” δίχως την έξοδο στο Αιγαίο. Κι αυτό, γίνεται περισσότερο αντιληπτό σήμερα, που η Ρωσία ψάχνει έναν τρόπο να υπερκεράσει το “εμπόδιο” της Τουρκίας και να διασυνδέσει την Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο. Η Σερβία ή Βουλγαρία σίγουρα αποτελούν σημαντικά προγεφυρώματα στη Βαλκανική, αλλά δεν πρόκειται να λειτουργήσουν εξισορροπητικά απέναντι στη ρωσοτουρκική κόντρα από μόνα τους. Η Ρωσία χρειάζεται πλάι της μια δύναμη που να αποτελεί ένα πραγματικό αντίβαρο στην Τουρκία. Και αυτή η δύναμη είναι μόνο η Ελλάδα.

Όπως πολύ πετυχημένα έχει γράψει στο παρελθόν ο Κων/ινος Γρίβας: “Ακόμη και αν στη θέση της Ελλάδας, της ομόδοξης Ελλάδας, ήταν το μουσουλμανικό Μπαγκλαντές, μόνο και μόνο το γεγονός ότι θα βρισκόταν σε αυτήν τη γεωγραφική θέση, η ίδια η γεωπολιτική δυναμική της κατάστασης που έχει διαμορφωθεί θα το καθιστούσε ιδανικό υποψήφιο σύμμαχο της Ρωσίας”. Για να ολοκληρωθεί ο στρατηγικός σχεδιασμός της Μόσχας για την Ανατολική Μεσόγειο και κατ’επέκταση για την παγκόσμια θέση της, μία στενή σχέση με την Ελλάδα είναι κάτι περισσότερο από αναγκαία. Η Ελλάδα ως ο διαχρονικός αντίπαλος της Τουρκίας στην περιοχή είναι η μόνη χώρα που μπορεί να λειτουργήσει ως “τανάλια” από κοινού με τη Κριμαία που θα “πιέζει” την Τουρκία να κρατά ανοιχτά τα Στενά, ώστε να μην διασπαστεί η ενότητα της Μαύρης Θάλασσας με την Ανατολική Μεσόγειο και να εγκλωβιστεί η Ρωσία γι’άλλη μια φορά μακριά από τις “θερμές” θάλασσες.

Θα πρέπει επίσης, να θεωρήσουμε δεδομένο ότι στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή η Ρωσία είναι διατεθειμένη να προσφέρει το οτιδήποτε για να προσεταιρισθεί την Ελλάδα σε μία πιο στενή σχέση. Κι αν πολλοί χαμογελάτε με δυσπιστία, αναλογιστείτε ότι στο παρελθόν ουδέποτε η Ρωσία είχε αυτόν το ρόλο που έχει σήμερα και από ότι φαίνεται είναι σε θέση να παίξει στη Μεσόγειο ή την Μέση Ανατολή. Για πρώτη φορά στην ιστορία της η Ρωσία είναι τόσο ενεργά μπλεγμένη στις καταστάσεις της περιοχής και η Δύση από τη μεριά της τόσο φανερά αποτραβηγμένη!

Η Ρωσία διακυβεύει το οικονομικό της μέλλον μέσα από την πιο ενεργή παρουσία της στην Μεσόγειο. Μπορεί ο νέος αντι-τζιχαντιστικός της ρόλος να της χαρίζει το απαιτούμενο ηθικό δικαίωμα για να προωθήσει τα στρατηγικά της σχέδια, αλλά η εμπλοκή της στην περιοχή υπαγορεύεται αυστηρά από την οικονομική αναγκαιότητα για επιβίωση. Ο μόνος τρόπος για να να μπορέσει η Ρωσία να συνεχίσει να είναι οικονομικά εύρωστη – αλλά και να ανακάμψει μετά τις δυτικές κυρώσεις – είναι να καταφέρει να ελέγξει το μεγαλύτερο μέρος των ροών ενέργειας προς την Ευρώπη. Από τη στιγμή που το Ιράν ξαναμπήκε στο “παιχνίδι”, το νεοπαγές Κουρδιστάν φιλοδοξεί να καταστεί ο νέος παίχτης στον χώρο της ενέργειας και Αίγυπτος-Κύπρος-Ισραήλ ετοιμάζονται να γίνουν οι σημαντικότεροι παραγωγοί ενέργειας στη Μεσόγειο, “κάποιος” πρέπει να εξασφαλίσει ότι όλο αυτό μπορεί να λειτουργήσει δίχως τριβές για να μπορέσει η ενέργεια από την Ανατ.Μεσόγειο να φτάσει στις δυτικές αγορές. Η Ρωσία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως το σημείο εξισορρόπησης μεταξύ των παραπάνω νέων “παιχτών” και των παραδοσιακών δυνάμεων στον χώρο της ενέργειας της Αραβικής Χερσονήσου. Υποκαθιστά έτσι κατά κάποιον τρόπο τη Δύση (Γουόλ Στριτ, Σίτι Λονδίνου) και τον ΟΠΕΚ στον έλεγχο των δικτύων και των τιμών ενέργειας για τις επόμενες δεκαετίες, κομίζοντας τεράστια οφέλη για την οικονομία της.

Η Ρωσία έχει για πρώτη φορά στη μετα-Σοβιετική εποχή της ένα τέτοιο momentum και πολύ δύσκολα θα το αφήσει να χαθεί. Ο ρόλος της Ελλάδας στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό της είναι κρίσιμης σημασίας και γι’αυτό είναι τώρα έτοιμη να προσφέρει οτιδήποτε στην χώρα μας για να την προσεταιρισθεί. Ακόμη κι αν η Ελλάδα αποφασίσει ότι δεν είναι προς το συμφέρον της να προχωρήσει σε μια ενίσχυση των στρατηγικών της σχέσεων με τη Ρωσία την δεδομένη στιγμή, η κατάσταση που διαμορφώνεται αποτελεί ένα τεράστιας σημασίας χαρτί στα χέρια της ελληνικής διπλωματίας και της εξωτερικής πολιτικής που μπορεί να το αξιοποιήσει προς πολλές κατευθύνσεις και στο πλαίσιο πολλών στρατηγικών.

Μία ιστορική αλήθεια για το πολιτικό μας σύστημα

Σίγουρα αρκετοί διαβάζοντας αυτό το άρθρο να δυσπιστήσουν ως προς το αν το πολιτικό μας σύστημα είναι σε θέση να προχωρήσει σε μία τόσο τολμηρή κίνηση και να στραφεί προς τη Ρωσία γυρίζοντας την πλάτη του στη Δύση. Τα τελευταία 40 χρόνια η πορεία της Ελλάδας έχει ταυτιστεί με τα συμφέροντα του Ευρωατλαντισμού – και ορθώς – και πολύ δύσκολα μπορεί να αλλάξει εν μία νυκτί μια τέτοια στρατηγική σχέση, θα πει κάποιος. Καμία αντίρρηση. Για να μπορέσουμε όμως να εξετάσουμε αν θα μπορούσε να υπάρξει μία τέτοια πιθανότητα, ίσως θα έπρεπε να κάνουμε μία ιστορική αναδρομή και να ελέγξουμε αν το εγχώριο σύστημα – πολιτικό και επιχειρηματικό – έχει πραγματοποιήσει τέτοιες κρίσιμες μεταβάσεις στο παρελθόν.

Δεν θα χρειαστεί να πάμε πολύ πίσω και να κάνουμε την τετριμμένη ιστορική αναφορά για το πως η Τσαρική Ρωσία με την επιρροή της καθ’όλη τη διάρκεια του 18ου και του 19ου αιώνα συμμετείχε στη διαμόρφωση και τη δημιουργία του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Οι αναφορές άλλωστε του σύγχρονου ελληνικού συστήματος εξουσίας είναι πιο πρόσφατες και ξεκινούν από τη εμφάνιση του Ελευθέριου Βενιζέλου στην κεντρική πολιτική σκηνή. Οι βάσεις του σημερινού πολιτικού και επιχειρηματικού συστήματος μπήκαν μετά την Μικρασιατική καταστροφή με την ολοκληρωτική κυριαρχία του Ελ.Βενιζέλου στα πολιτικά πράγματα. Από τότε η ελίτ της χώρας έχει πραγματοποιήσει δύο ανάλογης σημαντικότητας στρατηγικές μετατοπίσεις.

Στον Μεσοπόλεμο η Ελλάδα – όπως και σήμερα – βρισκόταν σε μία διαρκή διαπραγμάτευση με τους τότε δανειστές της, Γαλλία και Αγγλία (Το Club του Παρισιού και το Club του Λονδίνου). Το αποτέλεσμα ήταν μία έντονη πολιτική αναταραχή με εναλλαγή δικτατοριών, πραξικοπημάτων και κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η οριστική επαναφορά της Βασιλείας και η επικράτηση των Ανακτόρων στο πολιτικό σκηνικό για το στρατόπεδο των Βενιζελικών δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η αντίστοιχη τελική επικράτηση των δανειστών στην χώρα. Μετά την απέλπιδα και αποτυχημένη προσπάθεια κατάληψης της εξουσίας από τον Ελ.Βενιζέλο μέσω του πραξικοπήματος Πλαστήρα, οι Βενιζελικοί στράφηκαν σε έναν “πολιτικό ησυχασμό” που οδήγησε στην δικτατορία του Μεταξά υπό τις ευλογίες των Ανακτόρων. Ο θάνατος του φυσικού τους ηγέτη ενέτεινε ακόμη περισσότερο αυτήν την τάση.

Την περίοδο εκείνη οι σημαντικότερες ανερχόμενες πολιτικές προσωπικότητες διεθνώς ήταν ο Μπ.Μουσολίνι στην Ιταλία και ο Α.Χίτλερ στην Γερμανία. Ξέρω ότι αυτό σήμερα μπορεί να ακούγεται ανατριχιαστικό, αλλά την εποχή του Μεσοπολέμου – πριν δηλαδή πνίξουν στο αίμα την ανθρωπότητα – αμφότεροι θεωρούνταν πρότυπα προοδευτικών ηγετών για ολόκληρη της Δύση. Στα μάτια των τσακισμένων από την ύφεση και το Κραχ του ’29 δυτικών κοινωνιών, τόσο ο Μουσολίνι, όσο και ο Χίτλερ λειτουργούσαν ως παραδείγματα προς μίμηση για το πως κατάφεραν να ξαναχτίσουν τις χώρες τους μετά τον Α’ ΠΠ και να τις βγάλουν από το οικονομικό αδιέξοδο, αποκηρύσσοντας τον έλεγχο των δανειστών τους.

Από τον κανόνα δεν έλειπαν και οι Έλληνες πολιτικοί και επιχειρηματίες της εποχής. Το μίσος των Βενιζελικών για τα Αγγλόφιλα Ανάκτορα οδήγησε το μεγαλύτερο μέρος εξ αυτών να στραφούν πολιτικά προς την Γερμανία, μιας και για γεωπολιτικούς λόγους δεν θα μπορούσε να γίνει κάτι αντίστοιχο με την Ιταλία – οι δύο χώρες είχαν ανοικτά μέτωπα από τον Α’ ΠΠ και οι Ιταλοί κατείχαν ελληνικό έδαφος στα Δωδεκάνησα. Στροφή που φάνηκε αμέσως με την εισβολή των Γερμανικών στρατευμάτων στη Μακεδονία. Η Ελλάδα δεν αντιστάθηκε – παρά μόνο στην Κρήτη -, ο ελληνικός στρατός διαλύθηκε ακαριαία, αν και θριαμβευτής λίγους μήνες πριν στο μέτωπο της Αλβανίας, και τα γερμανικά στρατεύματα κατέλαβαν αμαχητί την Αθηνά. Σχεδόν το σύνολο του Βενιζελικού μπλοκ συνεργάστηκε με το νέο κατοχικό καθεστώς (εξαίρεση αποτελεί ο Γ.Παπανδρέου που ακολούθησε τους Άγγλους στην Αίγυπτο). Δεν εξετάζουμε αν αυτή η κίνηση ήταν ορθή ή όχι, αλλά πως το τότε πολιτικό σύστημα λόγω δυσφορίας προς τους δανειστές της χώρας, οι οποίοι επέβαλλαν εκ νέου τη Βασιλεία στην χώρα για να διασφαλίσουν την ομαλή διακυβέρνησή της, ωθήθηκαν σε μία δραματική στρατηγική μετατόπιση της χώρας για να εκδιώξουν ακόμη μία φορά τον Βασιλιά και να θέσουν τις βάσεις ενός νέου ακηδεμόνευτου καθεστώτος.

Αντίστοιχα, τη δεκαετία του ’60, όπου τα πολιτικά πάθη είχαν ενταθεί λόγω του Κυπριακού και το μίσος προς τους Άγγλους κυρίαρχους της Κύπρου ταυτιζόταν με την ισχυρή πολιτική παρουσία των Ανακτόρων στα εγχώρια πράγματα, το Βενιζελικό στρατόπεδο στράφηκε προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, προσβλέποντας προς αυτές για την πολιτική “απεξάρτηση” της χώρας από τη Βασιλεία. Αυτή η μεταστροφή οδήγησε σε πολιτική αναταραχή, η οποία πυροδότησε μια σειρά γεγονότων που έφερε την αμερικανοκίνητη Χούντα στην εξουσία και μετά από αυτήν την Μεταπολίτευση και την οριστική επικράτηση των Βενιζελικών με την έξωση της Βασιλικής Οικογένειας από την χώρα. Η Ελλάδα από τη δεκαετία του ’70 είναι στενά συνδεδεμένη με τον “πυρήνα” του Ευρωατλαντισμού (ΕΕ, ΝΑΤΟ κα).

Δύο φορές στην πρόσφατη ιστορία μας το πολιτικό σύστημα όταν αντιλήφθηκε ότι χάνει την “ανεξαρτησία” του δεν δίστασε να κάνει στροφή 180 μοιρών και να αλλάξει τη στρατηγική επιλογή της χώρας, επιλέγοντας εκείνον το σύμμαχο που τη δεδομένη χρονική στιγμή είχε το momentum, για να προωθήσει τις πολιτικές του επιδιώξεις και τα συμφέροντα του. Γιατί επομένως αυτό να είναι διαφορετικό τώρα; Η Ρωσία φαντάζει αυτήν τη στιγμή ως ο αποκλειστικός παίχτης στην ευρύτερη περιοχή τουλάχιστον για τα επόμενα 5 χρόνια, όπως η σαρωτική Γερμανία το 1940 ή οι ΗΠΑ τη δεκαετία του ’60 όπου αποκαθήλωναν τους Άγγλους από όλα τα νευραλγικά σημεία του πλανήτη.

Η Επιλογή της “προδομένης” Ελλάδας

Η παρούσα κυβέρνηση από την πρώτη ημέρα ζωής της έδειξε ότι δεν έχει κανένα απολύτως ταμπού να προχωρήσει σε ουσιαστικό άνοιγμα προς την Ρωσία. Ο δρόμος προς τη Μόσχα ήταν πάντα μακρύς και για διαφορετικούς λόγους και αιτίες αποδεικνυόταν πάντα “δύσβατος” για τους Έλληνες πολιτικούς (Καραμανλής-Παπανδρέου-Σαμαράς). Πέρσι τέτοια εποχή η επίσκεψη Τσίπρα στη Μόσχα ήταν πρώτη είδηση σε όλον τον κόσμο. Οι Ευρωπαίοι παρακολουθούσαν με μια αμήχανη ανησυχία την προσέγγιση των δύο χωρών, υποτιμώντας όμως την σημασία της λόγω του καιροσκοπικού τη χαρακτήρα. Η ελληνική κυβέρνηση άφηνε ποικιλοτρόπως να εννοηθεί τότε ότι αν δεν ικανοποιηθεί από τους δανειστές της θα στραφεί σε άλλες πηγές χρηματοδότησης (BRICS, Ευρασιατική Ένωση). Ένας τακτικισμός για τον οποίο κατηγορήθηκε έντονα ο Έλληνας Πρωθυπουργός από το δυτικό τύπο. Και που τελικά αποδείχθηκε έωλος, καθώς ούτε η Ελλάδα, ούτε η Ρωσία ήταν εκείνη την περίοδο ικανές να προχωρήσουν σε ένα τόσο μεγάλο βήμα.

Η Ρωσία ακόμη προσπαθούσε να βρει το βηματισμό της μετά την οικονομική ασφυξία που της δημιούργησαν οι δυτικές κυρώσεις το 2014 και να αναδιπλωθεί σε Ουκρανία και Συρία. Ενώ, ο τότε ενεργειακός και οικονομικός σφιχτός εναγκαλισμός με την Τουρκία, δεν καθιστούσε αναγκαία μία συμμαχία με την Ελλάδα. Από την άλλη, η Ελλάδα ήταν πολύ δύσκολο για ένα “καπρίτσιο” της νεοεκλεγείσας κυβέρνησης να ακυρώσει την δυτικόστροφη 40ετή πορεία της χώρας. Δεν μπορούσε η Ελλάδα να παρουσιάζεται ως κοινός εκβιαστής για μερικά δισεκατομμύρια. Δεν είχε το ηθικό πλεονέκτημα για να πραγματοποιήσει με τέτοιου μεγέθους μετάβαση. Στα μάτια των Ευρωπαίων, αλλά και ολόκληρου του πλανήτη θα φαινόταν ως η “προδότρα” της κοινής ευρωπαϊκής ιδέας και κεκτημένου. Δεν μπορούσε η “κορωνίδα” του δυτικού πολιτισμού να “προδώσει” τη Δύση για “τριάκοντα αργύρια”!

Ένα χρόνο μετά σχεδόν τίποτα δεν είναι πια ίδιο. Η Ευρώπη κλονίστηκε από ένα τεράστιο προσφυγικό ρεύμα (1 εκατ. το 2015). Η αρχική συμπάθεια προς τους πρόσφυγες μετατράπηκε γρήγορα σε φόβο. Το τρομοκρατικό χτύπημα στο Παρίσι τον περασμένο Νοέμβριο, οι σεξουαλικές επιθέσεις μουσουλμάνων μεταναστών στις Βόρειες χώρες και η κατάρρευση των κρατικών υποδομών των μικρών χωρών της Κεντρικής Ευρώπης (Αυστρία, Κροατία, Ουγγαρία, Τσεχία, Σλοβακία, Δανία) λόγω των προσφυγικών ροών, υπονόμευσαν την ίδια την υπόσταση της Ενωμένης Ευρώπης. Θεμελιώδης συμβάσεις, όπως η Σέγκεν, καταστρατηγήθηκαν. Πολλές χώρες μεταξύ των οποίων η Γαλλία και η Γερμανία, ανοιγόκλειναν τα σύνορα τους a la carte. Η “έξοδος” από το κοινό ευρωπαϊκό εγχείρημα από εκεί που ήταν εκφοβιστική κατάντησε σημαία ευκαιρίας. Ουγγαρία, Τσεχία, Ολλανδία, Φινλανδία εξετάζουν σοβαρά το ενδεχόμενο να αποχωρήσουν από την ΕΕ σε περίπτωση που η Βρετανία κάνει την αρχή τον προσεχή Ιούνιο. Με τις ευρωσκεπτικιστικές δυνάμεις να γιγαντώνονται χάριν του προσφυγικού απ’άκρη σ’άκρη στην Ευρώπη με ρυθμούς γεωμετρικής προόδου, κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για το αποτέλεσμα του Βρετανικού Δημοψηφίσματος.

Η Ελλάδα που “καλή τη πίστη” υποχώρησε τον περασμένο Αύγουστο για τρίτη φορά έναντι των εταίρων της, υπογράφοντας ένα “ταπεινωτικό” Μνημόνιο για να μην διαρραγεί η ευρωπαϊκή ενότητα και οικονομία. Σήμερα βρίσκεται σε “καραντίνα” από τους εταίρους της για τους ίδιους ακριβώς λόγους λόγω του προσφυγικού. Η χώρα βρίσκεται κυριολεκτικά μόνη και αποκλεισμένη από την υπόλοιπη Ευρώπη, χωρίς να διαθέτει τους απαιτούμενους πόρους για να διαχειριστεί ένα τεράστιο πλήθος προσφύγων/μεταναστών που κατακλύζουν την επικράτειά της, το οποίο όσο έρχονται οι θερινοί μήνες θα μεγαλώνει όλο και περισσότερο. Δεν έχει υπάρξει άλλη φορά τα τελευταία χρόνια που οι Έλληνες αισθάνονται σε τέτοιο βαθμό “προδομένοι” από τους Ευρωπαίους.

Η συμφωνία που υπογράφτηκε το καλοκαίρι έχει επί της ουσίας ακυρωθεί. Η πολυπόθητη αξιολόγηση φαίνεται ότι δεν θα “κλείσει” ποτέ, δημιουργώντας τρομακτική ανασφάλεια στην ελληνική οικονομία. Η Ελλάδα δεν έχει λάβει καμία χρηματική υποστήριξη για τη νέα δανειακή σύμβαση που υπέγραψε τον Αύγουστο. Το εγχώριο τραπεζικό σύστημα καρκινοβατεί με χιλιάδες επιχειρήσεις να ασφυκτιούν, επιδεινώνοντας την ανεργία. Την ίδια ώρα, η πολυδιαφημισμένη παρουσία του ΝΑΤΟ στο Αιγαίο όχι μόνο δεν κατάφερε να ανακόψει τις ροές των προσφύγων/ μεταναστών, αλλά αποδεικνύεται ότι μετέβαλε την ισορροπία στο Αιγαίο εις βάρος της Ελλάδας. Το τουρκικό ναυτικό κινείται πλέον ελεύθερα στις ελληνικές θάλασσες με το νατοϊκό προκάλυμμα, απειλώντας τα ζωτικά συμφέροντα της χώρας. Και οι Τούρκοι εκμεταλλευόμενοι αδίστακτα τον ανθρώπινο δράμα των προσφύγων προσπαθούν να κερδίσουν από την φοβισμένη Ευρώπη όσο το δυνατόν περισσότερα οφέλη.

Οι επόμενοι μήνες θα είναι δραματικοί για την χώρα. Το Μαϊο αναμένει η κυβέρνηση να στερέψουν ολοκληρωτικά τα ταμεία του κράτους και η χώρα να χρεοκοπήσει – μετά από 6 χρόνια συνεχόμενων κοινωνικών θυσιών – αν δεν επιτευχθεί κάποια συμφωνία με τους δανειστές. Την ίδια ώρα η Ρωσία δίνει μία λύση στο αδιέξοδο, όπως είδαμε παραπάνω, που συνδυάζει οικονομική και αμυντική ασφάλεια, τουλάχιστον για τα επόμενα 3-4 χρόνια – όπου η ανθρωπιστική κρίση στη Μ.Ανατολή δύσκολα θα υποχωρήσει.

Το 2016 έχει ορισθεί ως κοινό έτος Ελλάδος-Ρωσίας. Πέρυσι το πολιτικό μας σύστημα είχε για πρώτη φορά μία ειλικρινή επαφή με την ομόδοξη χώρα για μία εφ’ολης της ύλης συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών. Σήμερα φαίνεται ότι έχει επέλθει η απαιτούμενη χρονική ωρίμανση, προκειμένου να αποκατασταθούν οι πληγωμένες σχέσεις των δύο χωρών (2009-2014). Ενώ, και η κοινή γνώμη δείχνει περισσότερο πεπεισμένη ότι μία πιο στενή σχέση με τη Ρωσία είναι προς το συμφέρον της χώρας. Οι όροι και η μορφή αυτής της σχέσης θα φανούν μετά το Πάσχα, όπου θα πραγματοποιηθεί η επίσκεψη του Βλ.Πούτιν στην Ελλάδα μετά από πρόσκληση του Αλ.Τσίπρα. Το σίγουρο είναι ότι η Ελλάδα για πρώτη φορά μέσα στην Κρίση έχει μία τέτοια ευκαιρία να βάλει οριστικό φρένο στον κατήφορο και να επιστρέψει στην ανάπτυξη, κλείνοντας έναν επταετή φαύλο κύκλο ανεκπλήρωτων προσδοκιών.

Απαντώντας σε μία έντονη παραφιλολογία προηγούμενων μηνών περί ένταξης της Σερβίας στο ΝΑΤΟ, ο Σέρβος Πρωθυπουργός Α.Βούσιτς δήλωσε ξεκάθαρα πως “δεν πρόκειται να γίνει κανένα δημοψήφισμα για την είσοδο της Σερβίας στο ΝΑΤΟ,ή όχι,γιατί πολύ απλά δεν θέλουμε να μπούμε στο ΝΑΤΟ, παραμένουμε ουδέτεροι”. Και σαν να μην έφτανε αυτό, ο Ρώσος πρωθυπουργός Ν.Μεντβέντεφ ανακοίνωσε αιφνιδίως αμέσως μετά την παραπάνω δήλωση ότι σκοπεύει να επισκεφτεί το Βελιγράδι με πλειάδα υπουργών του σε σκοπό να ληφθούν πολύ σημαντικές αποφάσεις για το μέλλον των δύο χωρών. Δεδομένου ότι η Ρωσία επανακάμπτει ως ο κυρίαρχος της ευρύτερης περιοχής, η Σερβία προσδοκά να αναθερμάνει τις σχέσεις της με τη μεγάλη σλαβική της μητέρα.

Αντίπαλο δέος και ισχυρό “δόρυ” απέναντι στην έως τώρα πολιτική των Ελληνικών κυβερνήσεων, ετοιμάζουν σύμφωνα με το ρωσικό τύπο 5 κορυφαίοι Έλληνες επιχειρηματίες. Σύμφωνα με τα ρωσικά δημοσιεύματα, οι επιχειρηματίες οι οποίοι μπορούν να δυναμώσουν τους δεσμούς με την Ρωσία και να σχεδιάσουν “νέο παιχνίδι” στην πολιτική διακυβέρνηση της χώρας με ταυτόχρονες και υπερμεγέθεις για τα εγχώρια δεδομένα επιχειρηματικές συμφωνίες είναι: ο Πρόδρομος Εμφιετζόγλου, ο Βαγγέλης Μαρινάκης, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ο Κων/ινος Μίχαλος και ο Δημήτρης Γιαννακόπουλος. Στα σχέδια τούς είναι ο απεγκλωβισμός από το Μνημόνιο και την ευρωζώνη, η ενίσχυση της παραγωγής και των εξαγωγών και η εκμετάλλευση των ορυκτών πόρων της χώρας με την υποστήριξη της Ρωσίας.

Ο Ρώσος μεγιστάνας Κονσταντίν Μαλοφέεφ, γνωστός από τις σχέσεις τους με Έλληνες επιχειρηματίες, εφοπλιστές και πολιτικούς, στον οποίο αποδίδουν μεταξύ άλλων ενεργό ρόλο στην ενσωμάτωση της Κριμαίας στη Ρωσία, και την υποστήριξη του αγώνα ανεξαρτησίας της Νέας Ρωσίας (Ντονμπάς), σε πρόσφατη συνέντευξή του έκανε λόγο για την αναγκαιότητα μίας “Ορθόδοξης συμμαχίας” μεταξύ Ρωσίας, Σερβίας, Ελλάδας και Βουλγαρίας.

Μία ενδεχόμενη στρατηγική μετατόπιση της χώρας προς τη Ρωσία φαίνεται ότι κερδίζει έδαφος στο σύνολο του πολιτικού συστήματος. Η ιδέα είναι υπερκομματική και τέμνει οριζόντιο την πολιτικό σκηνικό χώρας. Εκπεφρασμένες θέσεις με τον έναν ή τον άλλο τρόπο έχουν γίνει τόσο

από τη Δεξιά (Καραμανλική Δεξιά, ΑΝΕΛ, ΧΑ, ΛΑΟΣ), όσο και από την Αριστερά (ΣΥΡΙΖΑ, ΚΚΕ, ΛΑΕ). Ενώ, αρκετές είναι οι ανεξάρτητες προσωπικότητες με ευρύ ακροατήριο, όπως ο Στρατηγός Φράγκος Φραγκούλης, ο Βασίλης Μαρκεζίνης ή ο Μίκης Θεοδωράκης, που έχουν τοποθετηθεί υπέρ μίας τέτοιας πολιτικής “στροφής”.

Επίσημη επίσκεψη στην Ελλάδα θα πραγματοποιήσει ο πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας Β.Πούτιν μέχρι τις 15 Ιουνίου. Πιθανότερη περίοδο έλευσης τον Μάιο για να συζητηθούν μείζοντα θέματα με τον Έλληνα πρωθυπουργό Α.Τσίπρα. Το πιο «βαρύ» θέμα προς συζήτηση θα είναι η επαναφορά του South Stream λόγω της επανεμπλοκής της Βουλγαρίας στο εγχείρημα και της ακύρωσης του φιλόδοξου Turkish Stream. Ενώ, πολλά λέγονται για την ελληνορωσική αμυντική συνεργασία που εισέρχεται σε νέα φάση μετά την έγκριση από την Βουλή της συμφωνίας-πλαίσιο που είχε υπογράψει η Ελλάδα επί υπουργίας Δ.Αβραμόπουλου. Ακόμη, θα εξεταστεί η συμμετοχή της Ρωσίας στο πρόγραμμα αποκρατικοποιήσεων (ΟΣΕ, ΟΛΘ κα), θέματα τουριστικής συνεργασίας κλπ.

Ο συμβολισμός της επίσκεψης είναι ιδιαίτερα σημαντικός καθώς η Ελλάδα αποτελεί τον θεμέλιο λίθο στους ρωσικούς σχεδιασμούς για την δημιουργία του ορθόδοξου τόξου, που θα ξεκινάει από την Μόσχα και θα καταλήγει στην Λευκωσία. Το “άνοιγμα” προς τη Ρωσία μπορεί να αποδειχτεί πολύ χρήσιμο για την Ελλάδα αν ξεφύγει από τις υπερβολές περί “ξανθού γένους” που θα κατέβει πάνοπλο να μας σώσει από οποιονδήποτε εχθρό. Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα ενδέχεται να καταστήσει την Ελλάδα ένα αναγκαίο στρατηγικό συμπλήρωμα της Ρωσίας τόσο γιατί ελέγχει τον κρίσιμο δίαυλο του Αιγαίου, όσο και ως αντίβαρο της Τουρκίας.

Συνεχείς είναι οι διακρατικές επισκέψεις Ελλήνων και Ρώσων επισήμων μεταξύ Αθήνας και Μόσχας. Στην Αθήνα ήλθε πρόσφατα ο αντιπρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας Σεργκέι Πριχόντκο, σηματοδοτώντας την έναρξη του προγράμματος εκδηλώσεων του «Έτους Ρωσίας στην Ελλάδα». Πριν από αυτή την την επίσκεψη είχε προηγηθεί εκείνη του Προκόπη Παυλόπουλου στη Μόσχα, όπου αξιοσημείωτο ήταν το γεγονός ότι μετά τη λήξη της συνάντησης του Έλληνα Πρόεδρου με τον ομόλογό του Βλ.Πούτιν δεν έγιναν δηλώσεις στον Τύπο, αφήνοντας ερωτηματικά για τον πραγματικό σκοπό της επίσκεψης. Ο Προκόπης Παυλόπουλος παραμένει ο πλέον ένθερμος υπερασπιστής της διακυβέρνησης Καραμανλή (2004-2009) και του επιδιωκόμενου τότε ανοίγματος προς την Ρωσία.

“Οι Έλληνες της Ρωσίας θα δώσουμε νέα ώθηση στις ελληνορωσικές σχέσεις” δήλωσε ο γνωστός επιχειρηματίας Ιβάν Σαββίδης με αφορμή το αφιερωματικό έτος Ελλάδος-Ρωσίας με την ιδιότητα του Πρόεδρου της Ομοσπονδίας Ελληνικών Συλλόγων της Ρωσίας. Ο Ελληνορώσος επιχειρηματίας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα προσέγγισης των δύο χωρών με προεκτάσεις τόσο στην πολιτική, όσο και την εκκλησία. Παρόλα τα σκαμπανεβάσματα στις σχέσεις του με τον Βλ.Πούτιν, παραμένει προνομιακός συνομιλητής του και πολλοί θεωρούν ότι με την ενεργό εμπλοκή του στην εσωκομματική διαδικασία εκλογής νέου προέδρου της ΝΔ, προλειάνει το έδαφος για μία στρατηγική μετατόπιση του ελληνικού πολιτικού συστήματος προς τη Ρωσία.

Συμφωνίες μεταξύ τους συνεργασίας υπέγραψαν ο Δήμος Συμφερόπολης – πρωτεύουσα της Κριμαίας – και το Εμπορικό-Βιομηχανικό Επιμελητήριο Έβρου, αλλά και ο Οργανισμός Λιμένος Αλεξανδρούπολης, στο πλαίσιο της αποστολής εκπροσώπων του Έβρου στην Κριμαία. Επικεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπείας ήταν ο Δήμαρχος Αλεξανδρούπολης Ευάγγελος Λαμπάκης, ο οποίος υπογράμμισε τη σημασία του λιμανιού της Αλεξανδρούπολης, ένα από τα μεγαλύτερα της Ελλάδας, που διασφαλίζει εμπορικές ανταλλαγές μέσω ξηράς, παρακάμπτοντας τα Στενά Βοσπόρου και Δαρδανελλίων! Τόνισε επίσης τη στρατηγική σημασία της πόλης, από την οποία διέρχονται οι σχεδιασμοί τριών πετρελαιαγωγών και ενός σταθμού υγροποίησης φυσικού αερίου. Η συμφωνία αυτή είναι σπουδαίας σημασίας γιατί έρχεται σε μία περίοδο που η Ρωσία έχει μεγάλη ανάγκη τη δημιουργία εναλλακτικών διαδρομών παράκαμψης των Στενών (“Χερσαία Δαρδανέλλια” – Μπουργκάς-Αλεξ/ολη).

Οι Οξυρρύγχειοι Πάπυροι αποκαλύπτουν - Ποιές οι διαφορές των αρχαίων Ελλήνων με τους Νεοέλληνες

Τα παρακάτω είναι αποσπάσματα αλληλογραφίας του Ρωμαίου συγκλητικού Μενένιου Άπιου , στον φίλο του Ατίλιο Νάβιο , ο οποίος τον διαδέχεται στην διακυβέρνηση της Αχαίας και τον συμβουλεύει για το πώς μπορεί να χειριστεί τους Έλληνες. Οι πάπυροι βρέθηκαν στην τοποθεσία Οξύρρυγχος , εξ ου και το όνομα του τίτλου. Τα παρακάτω αποσπάσματα αποτελούν κείμενα προς μελέτη και περισυλλογή μιας και σε πολλά έχουνε δίκιο .Αξίζει να τα διαβάσουμε όλα και να συγκρίνουμε τους Έλληνες του τότε με τους Έλληνες του σήμερα αλλά και πως οι εχθροί μας μας "διαβάζανε" για να μπορούν να μας διοικούν . Μελέτη που θα μας βοηθήσουν να εξάγουμε χρήσιμα συμπεράσματα για την διαχείριση και της πολιτικής κατάστασης όπως έχει διαμορφωθεί. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΠΡΩΤΟ

… κερδίσαμε αγαπημένε Ατίλιε τον κόσμο με τις λεγεώνες μας , αλλα θα μπορέσουμε να τον κρατήσουμε μονάχα με την πολιτική τάξη που θα του προσφέρουμε.
Διώξαμε τον πόλεμο στις παρυφές της γης . Από τον Περσικό κόλπο , ως την Μαυριτανία και από την γη των Αιθιόπων ως την Καληδονία , αδιατάρακτη βασιλεύει η ρωμαϊκή ειρήνη.
Δύσκολο φαίνεται να εξηγήσει κανείς , πως μια πόλη έφτασε να κυβερνά την οικουμένη. Μέσα στους λόγους όμως που θα αναφέρονταν για μια τέτοια εξήγηση θα έπρεπε πρώτος να ήταν ετούτος : 

Καταλάβαμε καθαρά και έγκαιρα πως υποτάσσοντας ξένους λαούς αναλαμβάνουμε μιαν ευθύνη για την ευημερία τους. Τούτη η συνείδηση της ευθύνης διακρίνει τους βαρβάρους κατακτητές από τους κοσμοκράτορες.
Μονάχα ο Αλέξανδρος πριν από μας είχε την συνείδηση τούτης της ευθύνης. Ευτυχώς για την δόξα της Ρώμης , πέθανε νέος , γιατί αλλιώς θα ήτανε οι Έλληνες σήμερα οι άρχοντες του κόσμου.
Αλίμονο στους λαούς όταν τις προσπάθειές τους τις ενσαρκώνουν μονάχα σε μεμονωμένα άτομα που περνούν και όχι σε ανθρώπινες κοινότητες , σε θεσμούς που αντέχουν στην ροή των πραγμάτων και σηκώνουν άνετα τον όγκο των πολύχρονων έργων.
Έχουμε την σοφία να μην θέλουμε να είμαστε δυσβάσταχτοι εκμεταλλευτές των λαών που υποτάχτηκαν στην εξουσία μας.
… Αλλά δεν φτάνει να τους χαρίζουμε την ειρήνη και τάξη, γιατι αυτά είναι αρνητικά στοιχεία, είναι όροι, δεν αποτελούν την ουσία της ευδαιμονίας των ανθρώπων.
… θα έπρεπε και της φιλοσοφίας και της ποίησης τα δώρα να σκορπούσαμε στις χώρες που κυβερνούμε. Το μέγα όμως τούτο έργο είμαστε άξιοι να το κάνουμε μόνο στις δυτικές επαρχίες , γιατί εκεί που βρίσκεσαι εσύ , οι Έλληνες το επιτελούν ακόμη σήμερα καλύτερα από μας.
Ας επαναλάβουμε και εμείς την δυσάρεστη ομολογία του Οράτιου Φλάκκου :
Graecia capta , ferum victorem cepti , et artes intulit agresti Latio.(Η κατειλημμένη Ελλάδα κατέλαβε τον άγριο νικητή της, και έφερε τις τέχνες στο άξεστο Λάτιο.) 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ

… Μάθε φίλτατέ μου Ατίλιε , πως όσοι θέλουν να είναι κοσμοκράτορες, πρέπει να έχουν νοοτροπία πατρικίων και όχι νοοτροπία ιππέων. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΤΡΙΤΟ
… Ο Έλληνας είναι πιο εγωιστής από εμάς και συνεπώς από όλα τα έθνη του κόσμου. Το άτομό του είναι «πάντων χρημάτων μέτρον» κατά το ρητό του Πρωταγόρα. Αδέσμευτο , αυθαίρετο και ατίθασο , αλλα και αληθινά ελεύθερο , ορθώνεται το «εγω» των Ελλήνων. Χάρις σε αυτό σκεφθήκανε πηγαία, πρώτοι αυτοί , οσα εμείς αναγκαζόμαστε σήμερα να σκεφθούμε σύμφωνα με την σκέψη τους. Χάρις σε αυτό βλέπουν με τα μάτια τους και όχι με τα μάτια εκείνων που είδαν πριν από αυτούς. Χάρις σε αυτό η σχέση τους με το σύμπαν , με τα πράγματα και τους ανθρώπους δεν μπαγιατεύει , αλλά είναι πάντα νέα , δροσερή και το κάθε τι , χάρις σε αυτό το «εγώ» αντιχτυπάει σαν πρωτοφανέρωτο στην ψυχή τους.
Είναι όμως και του καλού και του κακού πηγή τούτο το χάρισμα.
Το ίδιο «εγώ» που οικοδομεί τα ιδανικά πολιτικά συστήματα, αυτό διαλύει και τις πραγματικές πολιτείες των ανθρώπων. 

Και ήρθανε καιροί όπου ο ελληνικός εγωισμός ξέχασε την τέχνη που οικοδομεί τους ιδανικούς κόσμους, αλλά δεν ξέχασε την τέχνη που γκρεμίζει τις πραγματικές πολιτείες.
Και εμείς τους συναντήσαμε , καλέ Ατίλιε, σε τέτοιους καιρούς και γι αυτό η κρίση μας γι αυτούς συμβαίνει να είναι τόσο αυστηρή που κάποτε καταντά άδικη.
Αλλά και πώς να μην είναι ; Η μοίρα μας έταξε νομοθέτες του κόσμου και το ελληνικό άτομο περιφρονεί τον νόμο. Δεν παραδέχεται άλλη κρίση δικαίου παρά την ατομική του , που δυστυχώς στηρίζεται σε ατομικά κριτήρια.
Απορείς πως η πατρίδα των πιο μεγάλων νομοθετών , εχει τόση λίγη πίστη στον νόμο.
Και όμως από τέτοιες αντιθέσεις πλέκεται η ψυχή των ανθρώπων και η πορεία της ζωής των. Σπάνια οι Έλληνες πείθονται «τοις κείνων ρήμασι». 

Πείθονται μόνο στα ρήματα τα δικά τους και η αλλάζουν τους νόμους κάθε λίγο ανάλογα με τα κέφια της στιγμής , η όταν δεν μπορούν να τους αλλάξουν , τους αντιμετωπίζουν σαν εχθρικές δυνάμεις και τότε μεταχειρίζονται εναντίον τους η τη βία η τον δόλο.
Α! πόσο την χαίρεται ο Έλληνας την εύστροφη καταδολίευσή τους , τους σοφιστικούς διαλογισμούς που μεταβάλλουν τους νόμους σε ράκη!
Ο Έλληνας εχει την πιο αδύνατη μνήμη από μας, έχει λιγότερη συνέχεια στον πολιτικό του βίο. Είναι ανυπόμονος και κάθε λίγο , μόλις δυσκολέψουν λίγο τα πράγματα, αποφασίζει ριζικές μεταρρυθμίσεις. 

Θες να σαγηνεύσεις την εκκλησία του δήμου σε μια πόλη ελληνική ;
Πες τους : «Σας υπόσχομαι αλλαγή» Πες τους : «Θα θεσπίσω νέους νόμους» Αυτό αρκεί.
Με αυτό χορταίνει η ανυπομονησία τους , το αψίκορο πάθος του.
Τι φαεινές συλλήψεις θα βρεις μέσα σε αυτά τα ελληνικά δημιουργήματα της ιδιοτροπίας της στιγμής! Εμείς δειλά-δειλά και μόνο με το χέρι του πραίτωρα τολμήσαμε , διολισθαίνοντας μέσα στους αιώνες να ξεφύγουμε από τους άκαμπτους κλοιούς της Δωδεκαδέλτου μας , και πάλι διατηρώντας όλους τους τύπους , όλα τα εξωτερικά περιβλήματα.
Τούτη η υποκρισία των μορφών , όταν η ουσία αλλάζει , δείχνει πόση είναι η ταπεινοφροσύνη μας μπρος σε κάθε τι που είναι θεσμός και έθος και παράδοση, πόσο το παρελθόν και η συνέχειά του βαραίνουν στην πορεία μας και πόσο δίκαια αντέχουμε αιώνες εκεί που οι έλληνες εκάμφθησαν σε δεκαετηρίδες. 

… Μέσα στους πιο πολλούς Έλληνες , άμα σκάψεις λίγο , θα βρεις ένα ισχνό υπερόπτη Κοριολανό , έναν άσημο εκδικητικό Αλκιβιάδη , ένα εγω μεγαλύτερο από την πατρίδα.
Όχι βέβαια σε όλους , αλλιώς δεν θα υπήρχαν σήμερα πια ελληνικές πόλεις. Αλλα όποιος διοικεί , σαν κι εσένα , έναν λαό, πρέπει να γνωρίζει τις άρχουσες ροπές , που δεν φτάνουν βέβαια ως την φανερή ακρότητα του ωραίου Αθηναίου η του δικού μας Γάιου Μάρκου , αλλα τείνουν προς τα εκεί.
Οι πολλοί , από χίλιους δυο λόγους, γιατί είναι πιο μικροί και πιο αδύνατοι, σταματούν μεσοδρομίς. Μα και μ' αυτούς , το κακό γίνεται. 

… Οι Έλληνες λίγα πράγματα σέβονται και σπάνια όλοι τους τα ίδια. Και προς καλού και προς κακού στέκουν επάνω από τα πράγματα. Για να κρίνουν αν ένας νόμος είναι δίκαιος , θα τον μετρήσουν με το μέτρο της προσωπικής τους περίπτωσης ακόμα κι όταν υπεύθυνα τον κρίνουν στην εκκλησία η στο δικαστήριο.
Ο Έλληνας ζητεί από τον νόμο δικαιοσύνη για την δική του προσωπική περίπτωση. Εάν τύχει και ο νόμος , δίκαιος στην ολότητά του και δεν ταιριάζει σε λίγες περιπτώσεις όπως η δική του , δεν μπορεί αυτό να το παραδεχτεί. Και εν τούτοις τετρακόσια χρόνια τώρα το διακήρυξε ο μεγάλος τους Πλάτων , πως τέτοια είναι η μοίρα και η φύση των νόμων , πως άλλο νόμος και άλλο δικαιοσύνη. Το διακήρυξε αυτό και ο Σταγειρίτης, χωρίζοντας το δίκαιο από το επιεικές. Δεν δέχεται να θυσιάσει την δική του περίπτωση , το δικό του εγώ σε έναν νόμο σκόπιμο και δίκαιο στην γενικότητά του.Έτσι είναι πολλοί στις πόλεις που τώρα πρόκειται να διοικήσεις .
Έτσι διαφορετικοί , αν όχι από μας , όμως από τους πατέρες μας , που θεμελίωσαν το μεγαλείο της παλιάς , της αληθινής μας δημοκρατίας. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ
… Όσο περνούν οι αιώνες , τόσο εμείς και οι λαοί που κυβερνούμε γινόμαστε περισσότερο ατομιστές , ως που μια μέρα να μαραθούμε όλοι μαζί μέσα στην μόνωση των μικρών μας εαυτών. Νομίζω ότι οι Έλληνες επάνω στους οποίους εσύ τώρα άρχεις είναι πρωτοπόροι σε αυτόν τον θανάσιμο κατήφορο.
Δεν σου έκανε κιόλας εντύπωση καλέ μου Νάβιε , η αδιαφορία του Έλληνα για τον συμπολίτη του; Όχι πως δεν θα του δανείσει μια χύτρα να μαγειρέψει , όχι πως αν τύχει μια αρρώστια δεν θα τον γιατροπορέψει , όχι πως δεν του αρέσει να ανακατεύεται στις δουλειές του γείτονα , για να του δείξει μάλιστα την αξιοσύνη του και την υπεροχή του , βοηθά ο Έλληνας περισσότερο από κάθε άλλον.
Βοηθά και τον ξένο πρόθυμα , με την ιδέα μάλιστα , που χάρις στους μεγάλους στωικούς , πάντα τον κατέχει , μιας πανανθρώπινης κοινωνίας. Του αρέσει να δίνει στον ασθενέστερο , στον αβοήθητο. Είναι κι αυτό ένας τρόπος υπεροχής… 

Λέγοντας πως ο Έλληνας αδιαφορεί για τον πλησίον του , κάτι άλλο θέλω να πω, αλλά μου πέφτει δύσκολο να σου το εξηγήσω. Θα αρχίσω με παραδείγματα, που αν προσέξεις , ανάλογα θα δεις και εσύ ο ίδιος πολλά με τα μάτια σου.
Ακόμη υπάρχουν ποιητές πολλοί και τεχνίτες στις μεγάλες πόλεις της Ελλάδας. Πλησίασε τους καθώς είναι χρέος σου και πες μου αν άκουσες κανέναν από αυτούς ποτέ να επαινεί τον ομότεχνό του. Δεν χάνει τον καιρό του σε επαίνους ο Έλληνας. Δεν χαίρεται τον έπαινο. Χαίρεται όμως τον ψόγο και γι αυτόν πάντα βρίσκει καιρό. Για την κατανόηση , την αληθινή, αυτήν που βγαίνει από την συμπάθεια γι αυτό που κατανοείς , δεν θέλει τίποτε να θυσιάσει. Το κίνητρο της δικαιοσύνης δεν τον κινεί για να επαινέσει ότι αξίζει τον έπαινο.
Όχι πως δεν θα ήθελε να είναι δίκαιος , αλλά δεν αντιλαμβάνεται καν την αδικία που κάνει στον άλλο. Θαυμάζει ότι είναι ο δικός του κόσμος. Κάθε άλλον τον υποτιμά !
Όταν ένας πολίτης άξιος , δεν αναγνωρίζεται κατά την αξία του , λέει ο Έλληνας: αφού δεν αναγνωρίζομαι εγώ ο αξιώτερός του , τι πειράζει αν και αυτός δεν αναγνωρίζεται; Ο εγωκεντρισμός αφαιρεί από τον Έλληνα την δυνατότητα να είναι δίκαιος.
…Μόνον όταν δημιουργηθούν συμφέροντα που συμβαίνει να είναι κοινά σε πολλά άτομα μαζί , βλέπεις την συναδέλφωση και την αλληλεγγύη. Στον κάθε Έλληνα τα ιδανικά είναι ατομικά. Γι αυτό οι πολιτικές των φατρίες είναι φατρίες συμφερόντων, και το ιδανικό του κάθε ηγέτη είναι ο εαυτός του. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΠΕΜΠΤΟ
…Νάβιε , ο Κάτων από καιρό έχει πεθάνει και πέθανε μαζί του και η παλιά μας δημοκρατία. Τώρα βαδίζουμε κι εμείς τον δρόμο των Ελλήνων ως που και οι δικοί μας εγωισμοί κάθε μέρα ωμότεροι και βιαιότερη να σκεπάσουν με την πλημμυρίδα τους την Σύγκλητο και την αγορά και ολόκληρη την αθάνατη πόλη. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΕΚΤΟ
Εδώ και δυο εβδομάδες σου έγραφα για το φυγόκεντρο εγωισμό των ελλήνων. Δεν θυμάμαι όμως αν σου έγραψα το χειρότερο.
Κινημένος από την ίδια εγωπάθεια , την ρίζα αυτή του κάθε ελληνικού κακού (ας βοηθήσουν οι θεοί να μην γίνει και των δικών μας δεινών η μολυσμένη πηγή) , ο Έλληνας σε συχωράει στον συμπολίτη του καμία προκοπή. Όποιον τον ξεπεράσει , ο Έλληνας τον φθονεί με πάθος και αν είναι στο χέρι του να τον γκρεμίσει από εκεί που ανέβηκε θα το κάνει.
Μα το πιο σπουδαίο , για να καταλάβεις τον Έλληνα , είναι να σπουδάσεις τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνει τον φθόνο του, τον τρόπο που εφηύρε για να γκρεμίζει καλύτερα. Είναι ένας τρόπος πιο κομψός από το δικό μας γέννημα σοφιστικής ευστροφίας και διανοητικής δεξιοτεχνίας. Δεν του αρέσει η χοντροκομμένη δολοφονία στους διαδρόμους του παλατιού , αλλά η λεπτοκαμωμένη συκοφαντία, ένα είδος αναίμακτου , ηθικού φόνου, ενός φόνου διακριτικότερου και εντελέστερου, που αφήνει του δολοφονημένου την σάρκα σχεδόν ανέπαφη , να περιφέρει την ατίμωση και την γύμνια της στους δρόμους και στις πλατείες. 

Γιατί και την συκοφαντία, αγαπητέ μου, την έχουν αναγάγει σε τέχνη οι θαυμάσιοι, οι φιλότεχνοι Έλληνες , οι πρώτοι δημιουργοί του καλού και του κακού λόγου.
Το να επινοήσεις ένα ψέμα για κάποιον και να το διαλαλήσεις , αυτό είναι κοινότυπο και άτεχνο. Σε πιάνει ο άλλος από το αυτί και σε αποδείχνει εύκολα συκοφάντη και σε εξευτελίζει.
Η τέχνη είναι να συκοφαντείς χωρίς να ενσωματώνεις πουθενά ολόκληρη την συκοφαντία, μόνο να την αφήνεις να την συνάγουν οι άλλοι από τα συμφραζόμενα και έτσι ασυνείδητα να υποβάλλεται σε όποιον την ακούει.
Η τέχνη είναι να βρίσκεις τον διφορούμενο λόγο , που άμα σε ρωτήσουν γιατί τον είπες , να μπορείς να πεις πως τον είπες με την καλή σημασία, και πάλι εκείνος που τον ακούει να αισθάνεται πως πρέπει να τον εννοήσει με την κακή του σημασία.
…. Αυτό είναι το αγχέμαχο όπλο με το οποίο πολεμάει ο Έλληνας τον Έλληνα , ο ηγέτης τον ηγέτη , ο φιλόσοφος τον φιλόσοφο , ο ποιητής τον ποιητή αλλά και ο ανάξιος τον άξιο , ο ουσιαστικά αδύνατος τον ουσιαστικά δυνατό. 

.... και ξένος , θα δοκιμάσεις την αιχμή τούτου του όπλου κι εσύ όπως την δοκίμασα κι εγώ.
Θα απορήσεις σε τι κοινωνική περιωπή βάζουν οι Έλληνες τους δεξιοτέχνες της συκοφαντίας , πως τους φοβούνται οι πολλοί και αγαθοί , και πως τους υπολήπτονται οι χρησμοθήρες και πως γλυκομίλητα τους χαιρετούν όταν τους συναντούν στις στοές και στην αγορά. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΕΒΔΟΜΟ
…Το ανυπότακτο σε κάθε πειθαρχία , η περιφρόνηση των άλλων και ο φθόνος , η αρρωστημένη διόγκωση της ατομικότητας σπρώχνουν σχεδόν τον Έλληνα να θεωρεί τον εαυτό του πρώτο ανάμεσα στους άλλους.
Αδιαφορώντας για όλους και για όλα , παραβλέποντας ότι γίνηκε πριν και ότι γίνεται γύρω του , αρχίζει κάθε φορά από την αρχή και δεν αμφιβάλλει πως πορεύεται πρώτος τον δρόμο το σωστό.
Ταλαιπωρεί από αιώνες την ελληνική ζωή η υπέρμετρη εμπιστοσύνη του Έλληνα στην προσωπική του γνώμη και στις προσωπικές του δυνατότητες.
Παρά να υποβάλει τη σκέψη του στην βάσανο μιας ομαδικής συζήτησης , προτιμάει να ριψοκινδυνεύει με μόνες τις προσωπικές του δυνάμεις.
Πρόσεξε τις συσκέψεις των ηγετών των πολιτικών μερίδων τους με τους δήθεν φίλους των και θα δεις ότι οι περισσότερες είναι προσχήματα. Ο ηγέτης λέει την γνώμη του , βελτιώνει την διατύπωσή της με τις πολλές επαναλήψεις , χωρίς ούτε να περιμένει , ούτε να θέλει καμία αντιγνωμία. Και οι φίλοι του το ξέρουν καλά αυτό και συχνάζουν σε αυτές τις συσκέψεις η για να μάθουν τα νέα της ημέρας η για να βρουν ευκαιρία να κολακέψουν τον ηγέτη. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο Έλληνας πολιτικός ανακυκλώνεται μόνος του μέσα στις δικές του σκέψεις , γιατί πιστεύει πως αυτές αρκούν για το έργο του , η το χειρότερο γιατί η χρησιμοποίηση και των άλλων στην εκτέλεσή του , θα περιόριζε την κυριότητά του επάνω στο έργο , θα το έκανε περισσότερο τέλειο , αλλα λιγότερο δικό του , και εκείνο που προέχει για τον έλληνα δεν είναι το πρώτο , αλλά το δεύτερο. 

Έτσι σε πρώτη μοίρα έρχεται η τιμή του και σε δεύτερη η αξία του έργου. Αυτή είναι η αδυναμία του πολιτικού ήθους που θα παρατηρήσεις στους Έλληνες δημόσιους άνδρες , που κατά τα άλλα είναι και πιο υψηλόφρονες και πιο αδέκαστοι και σχεδόν πιο φτωχοί από τους σύγχρονους δικούς μας. Οι παλιοί όμως Ρωμαίοι , αυτοί κατείχαν την αρετή της μετριοφροσύνης που απουσιάζει και απουσίασε πάντα από την ελληνική πολιτική ζωή και γι' αυτό τότε κατορθώσανε , αν και σε τόσα καθυστερημένοι , να πάρουν την κοσμοκρατορία από τα χέρια των Ελλήνων. Γιατί βλέπεις , τούτη η μοιραία για την τύχη των Ελλήνων εγωπάθεια φέρνει και ένα άλλο χειρότερο δεινό : Όπου βασιλεύει , τα έργα σχεδιάζονται πάντα μέσα στα στενά όρια της ατομικότητας, σύντομα και βιαστικά, για να συντελεστούν όλα , πριν το πρόσωπο εκλείψει. Η πολιτική όμως που θεμελιώνει τις μεγάλες πολιτείες Δε σηκώνει ούτε βιασύνη , ούτε συντομία. Σχεδιάζεται σε έκταση αιώνων. Δεν προσδένεται σε άτομα, αλλά σε ομάδες προσώπων , σε διαδοχικές γενιές. 

Στην εκτύλιξη της εξαφανίζεται το εφήμερο άτομο και παίρνουν την πρώτη θέση , διαρκέστερες υποστάσεις , λαοί , οικογένειες ,πολιτικές μερίδες , η κοινωνικές τάξεις. Τα εδραία πολιτικά έργα μεσα στην ιστορία είναι υπέρ προσωπικά . Και δυστυχώς , οι Έλληνες μονο σε προσωπικά έργα επιδίδονται με ζήλο. Γι αυτό η δεν φτάνουν ως την τελείωση ενός άξιου πολιτικού έργου , η όταν φτάσουν , φέρνει μέσα του το έργο του το ίδιο το σπέρμα της φθοράς.
Και αυτό είναι δίκαιο. Γιατί σκοπός των Ελλήνων είναι η πρόσκαιρη λάμψη του πρόσκαιρου ατόμου , όχι η μόνιμη απρόσωπη ευόδωση του ιδίου του έργου. Έπρεπε εξαιρετικά ευνοϊκές περιστάσεις να συντρέξουν με την μεγαλοφυΐα του Αλέξανδρου του Μακεδόνα για να αποκτήσουν για λίγα χρόνια οι Έλληνες μια κυρίαρχη πολιτική θέση στην οικουμένη. Αλλά και εκεί το έργο , στηριγμένο σε ένα πρόσωπο , όχι σε μιαν κοινότητα ανθρώπων , ούτε σε μία πολύχρονη παράδοση , μόλις εξαφανίστηκε ο δημιουργός του , διαλύθηκε μέσα σε χέρια των ιδίων εκείνων ανθρώπων που όταν ο Αλέξανδρος ζούσε , στάθηκαν οι απαραίτητοι συντελεστές του. Αλλά το έργο , βλέπεις , δεν ήταν δικό τους. Δεν τους είχε κάνει ο αυταρχικός ηγέτης κοινωνούς στην τιμή του έργου , αλλά θήτες του γιγάντιου εγωισμού του. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΟΓΔΟΟ
Ποτέ , μα ποτέ δεν θέλησα να σου πω ότι λείπει η πολιτική σκέψη από την Ελλάδα. Απεναντίας πιστεύω πως αφθονεί, περισσότερο μάλιστα απ' όσο φαντάζεται όποιος βλέπει τα πράγματα από έξω. Μόνο που δεν μας είναι αισθητή η παρουσία της , γιατι οι άνδρες που την κατέχουν φθείρονται ο ένας από τον άλλον σε μιαν αδιάκοπη πεισματική και το πιο συχνά , μάταιη σύγκρουση. Εάν λείπει κάτι των ελλήνων πολιτικών, δεν είναι ούτε η δύναμη της σκέψης , ούτε η αγωνιστική διάθεση. Στο χαρακτήρα , στο ήθος φωλιάζει η αρρώστια. Φωλιάζει στην άρνησή τους να δεχθούν να εξαφανίσουν το άτομό τους για την ευόδωση ενός ομαδικού έργου. Δεν κρίνουν ποτέ με δικαιοσύνη το συναγωνιστή τους και γι αυτό δεν υποτάσσονται ποτέ στην υπεροχή του. Δεν έχουν την υπομονή μέσα στον κύκλο των ισοτίμων , να περιμένουν με την τάξη του κλήρου η της ηλικίας την σειρά τους. Ετσι διασπαθίζοντας την δύναμη του και τις αρετές του κατάντησε ο λαός με την υψηλότερη και πλουσιότερη στην θεωρία πολιτική σκέψη, να μείνει τόσο πίσω από μας στις πρακτικές πολιτικές του επιδόσεις. 

… τα δεινά , όσα υποφέρανε ως τα σήμερα οι Έλληνες , μα θαρρώ και όσα θα υποφέρουν στο μέλλον , μια έχουν κύρια και πρώτη πηγή, την φιλοπρωτία , την νόμιμη θυγατέρα του τρομερού των εγωισμού. 

Μου γράφεις πως αυτό συμβαίνει και αλλού και προ παντός σε μας. Η διαφορά καλέ μου φίλε , έγκειται στο μέτρο και στην ένταση της φιλοπρωτίας . Βέβαια και εμείς σήμερα δεν υστερούμε . Αλλά την εποχή που θεμελιώνονταν το μεγαλείο της Ρώμης δεν είχαν υπερβεί οι δικοί μας το πρεπούμενο μέτρο. Υποτάσσονταν στον κοινό νόμο και στους γενικούς σκοπούς της πολιτείας , ενώ οι Έλληνες το ξεπέρασαν πριν προφτάσουν να στεριώσουν την δύναμή τους στην οικουμένη. Όσο όμως αυστηρότερος και αν θέλω να είμαι , καθώς είναι χρέος μου, για μας τους Ρωμαίους , δεν ξέρω αν μεταξύ των Ρωμαίων , και σήμερα ακόμα , υπάρχουν τόσο φανατικοί και αδίστακτοι στο κυνήγημα των τιμών , όσοι υπήρξανε μεταξύ των Ελλήνων στους ενδοξότερους τους αιώνες. 

Μήπως υπερβάλω καλέ μου φίλε ; Μήπως βλέπω το θαυμαστό γένος των Ελλήνων με τα μάτια της γεροντικής κακίας ; μα είναι χρόνια τώρα που με το λυχνάρι και με του ήλιου το φως διαβάζω Αριστοφάνη , Δημοσθένη , Ευριπίδη , Θεόφραστο , Επίκουρο , Ζήνωνα , Χρύσιππο και όλο και βεβαιώνομαι περισσότερο πως δεν είμαι μόνος στον τρόπο που τους κρίνω. Όχι φίλε μου , Δε βλέπω πως είμαι άδικος όταν λέγω πως πρόθεσή τους συνήθως δεν είναι να ξεπεράσουν σε αξιότητα η και σε καλή φήμη τον αντίπαλό τους , αλλά να τον κατεβάσουν στα μάτια του κόσμου κάτω από την δική τους θέση , όποια κι αν είναι. Την αρχαία «ύβριν» των την κατεβάσανε στο χαμηλότερο επίπεδο. Κάποτε με τούτη την ισοπέδωση προς τα κάτω νομίζουν ότι επαναφέρουν το πολίτευμά τους στην ορθή του βάση. Μάταια ξεχώρισε ο μεγάλος Σταγειρίτης την «δημοκρατία» (Σ.Μ. οχλοκρατία) από την «πολιτεία» (Σ.Μ. ορθή δημοκρατία). Η θέλησή τους για ισότητα , άμα την αναλύσεις , θα δεις ότι δεν απορρέει από την αγάπη της δικαιοσύνης , αλλά από τον φθόνο της υπέρτερης αξίας. «Μια που εγώ , λέει ο Έλληνας, δεν είμαι άξιος να ανέβω ψηλότερα από σένα , τότε τουλάχιστον και εσύ να μην ανεβείς από μένα ψηλότερα. Συμβιβάζομαι με την ισότητα». 

Συμβιβάζεται με την ισότητα ο Έλληνας , γιατί τι άλλο είναι παρά συμβιβασμός να πιστεύεις ανομολόγητα πως αξίζεις την πρώτη θέση και να δέχεσαι μία ίση με των άλλων ! Μέσα του λοιπόν δεν αδικεί τόσο ο Έλληνας , όσο πλανάται. Γεννήθηκε με την ψευδαίσθηση της υπεροχής .
Και ύστερα θα συναντήσεις και μεταξύ των Ελλήνων την άλλη ψευδαίσθηση που τους κάνει να υπερτιμούνε την μία αρετή που έχουν και να υποτιμούν τις άλλες που τους λείπουν.
Είδα δειλούς που φαντάζονταν πως μπορούν να ξεπεράσουν όλους μονάχα με την εξυπνάδα τους και ανδρείους που πίστευαν πως φτάνει για να ξεπεράσουν όλους η ανδρεία τους. Είδα έξυπνους που φαντάζονταν ότι δεν χρειάζεται να γίνουν πρώτοι , ούτε η επιστήμη , ούτε η αρετή.
Είδα κάτι σοφούς που θελαν να σταθούν επάνω από τους έξυπνους και από τους ανδρείους με μόνη την επιστήμη και την σοφία. Πόσο αλήθεια άμαθοι της ζωής μπορεί να είναι αυτοί οι αφεντάδες της γνώσης! Τι κακό μας έκανε αυτός ο Πλάτωνας ! Πόσους δολοπλόκους πήρε στο λαιμό του που νομίσανε πως είναι «άνδρες βασιλικοί» ! 

Μα είδα τέλος , αγαπητέ μου Νάβιε , και κάτι ενάρετους , που δεν το χώνευαν να μην είναι πρώτοι στην πολιτεία , αφού ήταν πρώτοι στην αρετή. Και βέβαια δεν στασίαζαν όπως οι βάναυσοι και οι κακοί , αλλά αποσύρονταν σιωπηλοί και απογοητευμένοι στους αγρούς των , αφήνοντας τον δήμο στα χέρια των δημαγωγών και των συκοφαντών , η δηλητηριάζανε την ίδια τους την αρετή και τους ωραίους της λόγους με την πίκρα της αποτυχίας των , σαν οι ηγεσίες των πολιτειών να μην ήταν μοιραία υποταγμένες στις ιδιοτροπίες της τύχης και του χρόνου και σε λογής άλλους συνδυασμούς δυνάμεων που συνεχώς τις απομακρύνουν από την ιδεατή τους μορφή και τις παραδίνουν στα χέρια των ανάξιων η των μέτριων. 

Τέτοια είναι τα πάθη και οι αδυναμίες που φθείρουν τους ηγέτες των ελληνικών πόλεων.
Όσο για τους οπαδούς των ηγετών αυτών , έχουν και αυτοί την ιδιοτυπία τους στον μακάριο εκείνο τόπο. Είναι οπαδοί, πραγματικοί οπαδοί , μόνο όσοι έχασαν οριστικά την ελπίδα να γίνουν και αυτοί ηγέτες. Έτσι θα παρατηρήσεις ότι πιστοί οπαδοί είναι μόνο οι γεροντότεροι από τον ηγέτη τους. Ελάχιστοι είναι οι οπαδοί από πίστη ιδεολογική η από πίστη στον ηγέτη. Οι πολλοί είναι πειθαναγκασμένοι από τα πράγματα , γιατί ατύχησαν , γιατί βαρέθηκαν η λιγοψύχησαν. Γι αυτό είναι και όλοι προσωρινοί , άπιστοι , ενεδρεύοντες οπαδοί , ώσπου να περάσει η κακιά ώρα. Μα και αυτοί που μένουν και όσο μένουν οπαδοί , προσπαθούν συνεχώς να αναποδογυρίσουν την τάξη της ηγεσίας και να διευθύνουν αυτοί από το παρασκήνιο τον ηγέτη. 

Γι αυτό και βλέπεις τόσο συχνά να είναι περιζήτητοι οι μέτριοι ηγέτες που προσφέρονται ευκολότερα στην παρασκηνιακή ηγεσία των οπαδών τους.
Σε πολλές περιπτώσεις δεν έχει σημασία να ξέρεις ποιος είναι ο ονομαστικός ηγέτης μιας πολιτικής μερίδας αλλά ποιοι εκ του αφανούς τον διευθύνουν. Βλέπεις είναι μερικοί άνθρωποι που δεν είναι προικισμένοι με τα χαρίσματα με τα οποία αποκτάς τα φαινόμενα της ηγεσίας αλλά μόνο με εκείνα που χρειάζονται για την ουσία της , για την άσκηση της εξουσίας . Είναι αναγκασμένοι λοιπόν οι τέτοιοι να περιοριστούν στον ρόλο του υποβολέα και να αφήσουν τους άλλους που κατέχουν τα φαινόμενα να χαριεντίζονται επάνω στην σκηνή. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΕΝΑΤΟ
…Και ύστερα ,μήπως δεν βλέπω και την άλλη όψη του πράγματος ; Ας παραπονιόμαστε για την ελληνική εγωπάθεια εμείς που διαρκώς επάνω της σκοντάφτουμε , γιατι έχουμε να κάνουμε με την ελληνική πόλη και τους πολιτικούς της.
Εχει και την εξαίσια πλευρά της η υπερτροφία αυτή της προσωπικότητας , που στις κακές της όψεις την ονομάζουμε εγωπάθεια.
Εχει την πλευρά την δημιουργική , στην φιλοσοφία , στην ποίηση , στις τέχνες , στις επιστήμες , ακόμη και στο εμπόριο και στον πόλεμο. Από αυτήν αναβλύζει όλη η δόξα των ελλήνων , η μόνη δόξα στην ιστορία που μπορεί να σταθεί πλάι στην δική μας.
Φοβάμαι μονάχα , γιατι , και ας μην το βλέπεις εσύ , κατά βάθος με γοητεύουν και εμένα οι έλληνες , που είναι και θα είναι πάντα οι δάσκαλοί μου. Φοβάμαι πως φτάσαμε στον καιρό , που η φωτεινή πλευρά της προσωπικότητάς των πηγαίνει όλο μικραίνοντας και αντίθετα η σκοτεινή όλο και αυξάνει , και δεν ξέρω , δεν μπορώ να ξέρω αν ετούτος ο κατήφορος μπορεί ποτέ πια να σταματήσει. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΔΕΚΑΤΟ
… Δεν σου κρύβω πως με πείραξε ο λόγος σου , πως δείχνομαι τάχα κακός και άδικος με τους έλληνες.
Ας αρχίσω λοιπόν σήμερα το γράμμα μου με έναν έπαινο γι αυτούς, για να ξεπλύνω έτσι κάπως την μομφή σου.
Ο εγωισμός δεν κάνει τους έλληνες μόνο κακούς πολίτες στην αγορά, τους κάνει και καλούς στρατιώτες σον πόλεμο. Εχουν αιώνων τρόπαια που μέσα στην μνήμη τους γίνονται σαν νόμοι άγραφοι και επιβάλλουν την περιφρόνηση της κακουχίας και του κινδύνου. Μη συγχέεις την διάλυση της στρατιωτικής δύναμης , που εχει αφορμή τις εμφύλιες έριδες , με την ατομική γενναιότητα καθώς και την πολεμική δεξιοτεχνία των ελλήνων .
Μα δεν είναι μόνο στον πόλεμο ο έλληνας γενναίος και άξιος μαχητής , αλλά και στην ειρήνη. Ακριβώς γιατι η γενναιότητά του δεν είναι συλλογική , σαν των περισσοτέρων λαών , αλλά ατομική , γι αυτό δεν φοβάται , και εκεί που βρίσκεται μόνος του , να ριψοκινδυνεύσει, στην ξενιτιά , στο παράτολμο ταξίδι , στην εξερεύνηση του αγνώστου. Γι αυτό και τόλμησε τέτοια που εμείς δεν θα τολμούσαμε ποτέ και θεμελίωσε για αιώνες αποικίες , έξω από τις στήλες του Ηρακλέους και πέρα στα χιόνια της Σκυθίας . Και στον καιρό μας ακόμη , έλληνες δεν είναι εκείνοι που τόλμησαν να διασχίσουν άγνωστες θάλασσες για να φτάσουν στην χώρα των Ινδών και στις έμπειρες χώρες πιο κάτω από την γη των Αιθιόπων; Αναρωτιέσαι κάποτε γιατί τα τολμάει αυτά τα παράτολμα ο έλληνας;
Επειδή είναι γενναίος ο έλληνας , είναι και παίκτης. Παίζει την περιουσία του , την ζωή του και κάποτε την τιμή του.
Γεννήθηκε για να σκέπτεται μόνος , για να δρα μόνος , για να μάχεται μόνος και γι αυτό δεν φοβάται την μοναξιά.
Εμείς αντίθετα είμαστε από τα χρόνια τα παλιά μια υπέροχα οργανωμένη αγέλη.
Σκεπτόμαστε μαζί , δρούμε μαζί , μαχόμαστε μαζί και μοιραζόμαστε μαζί την τιμή , τα λάφυρα , την δόξα.
Οι έλληνες Δε δέχονται , όσο αφήνεται η φύση τους ελεύθερη , να μοιραστούν τίποτε με κανέναν.
Το εθνικό τους τραγούδι, αρχίζει με έναν καυγά , γιατι θελήσανε να κάνουν μοιρασιά ανάμεσα σε άντρες που μοιρασιά δεν δέχονται (Σ.Μ. αναφέρεται στην Ιλιάδα).
Και μια που πήρα τον δρόμο των επαίνων , άκουσε και αυτόν , που δεν είναι και ο μικρότερος.
Οι αυστηρές κρίσεις που τώρα βδομάδες σου γράφω , θαρρείς πως είναι μόνο δικές μου; Τις πιο πολλές τις διδάχτηκα από έναν έλληνα , από τον Επίκτητο.
Νέος τον άκουσα να εξηγεί το μέγα δράμα του γένους του. Ήσυχα , καθαρά , με την ακριβολογία και την χάρη που σφράγιζε τον λόγο του , μας ετοίμαζε για έναν κόσμο που είχε πια περάσει, για μίαν Ατλαντίδα που είχε κατακαλύψει ο Ωκεανός.
Κάποτε κάνοντας την απολογία της πατρίδας του , μας έλεγε : «Δεν είναι τόσο δίκαια τα ανθρώπινα, ώστε μόνο αμαρτήματα να είναι οι αιτίες των τιμωριών. Η Τύχη , η τυφλή θεά , η τελευταία στην οποία θα πάψω να πιστεύω , πρόδωσε συχνά τους έλληνες στον δρόμο τους. Αλλα και αυτοί , πρόσθετε , την συντρέξανε με τον δικό τους τρόπο».
Μην νομίσεις όμως πως μόνο ένας Επίκτητος κατέχει την αρετή του «γνώθι σαυτόν» . Σε κάθε κόχη , απάγκια της αγοράς κάθε πόλης , σε κάθε πλάτανο από κάτω της ευλογημένης ελληνικής γης , θα βρεις και έναν έλληνα , αδυσώπητο κριτή του εαυτού του. Και εύκολα θα σου ξανοιχτεί και ας είσαι ξένος. Αρκεί εσύ να μην αρχίσεις να κακολογείς τίποτε το ελληνικό, γιατι τότε ξυπνάει μέσα του μια άλλη αρετή , η περηφάνια. 

Ναι , ναι , σε βλέπω να γελάς , Ατίλιε Νάβιε , αυτούς τους ταπεινούς κόλακες που σέρνονται στους προθαλάμους μας, γελάς που τους ονομάζω περήφανους. Και όμως θα αστοχήσεις στο έργο σου αν αγνοήσεις αυτήν την αλήθεια. Πρόσεξε την υπεροψία και την φιλοτιμία των Ελλήνων.Μην πλανάσαι ! `Έχουν την ευαισθησία των ξεπεσμένων ευγενών. Είναι γκρεμισμένοι κοσμοκράτορες , ποτέ όμως τόσο χαμηλά πεσμένοι ώστε να ξεχάσουν τι ήτανε !
Η πολυσύνθετη ψυχή τους χωράει λογής αντιφάσεις και έρχονται ώρες που για πολλούς είναι δίκαιος ο ειρωνικός λόγος του Ιουβενάλιου "Graeculus esuriens, in coelum jusseris , ibit" (τον λιμασμένο γραικύλο , κι αν στον ουρανό τον προστάξεις να πάει , θα πάει) . Άλλοι όμως είναι τούτοι οι γραικύλοι και άλλοι οι Έλληνες.
Και το πιο περίεργο , οι ίδιοι τούτοι σε άλλες ώρες είναι γραικύλοι (graeculus) και σε άλλες Έλληνες (graeci) . Δεν πρέπει ποτέ να δώσεις την εντύπωση στον Έλληνα ότι του αφαίρεσες την ελευθερία του. `Άφησε τον , όσο μπορείς , να ταράζεται, να θορυβεί , και να ικανοποιεί την πολιτική του μανία , μέσα στην σφαίρα που δεν κινδυνεύουν τα συμφέροντα της αυτοκρατορίας. Εσύ πρέπει να έχεις την τέχνη να επεμβαίνεις μόνο την τελευταία στιγμή, όταν δεν μπορείς να βάλεις τους Έλληνες να αποτρέψουν το δυσάρεστο. Πάντοτε βρίσκονται οι διαφωνούντες μεταξύ των Ελλήνων, που θα είναι πρόθυμοι να σε βοηθήσουν , είτε θεληματικά, είτε , συνηθέστερα , άθελά τους.
Υποβοηθώντας το τυφλό παιγνίδι των φατριών από το παρασκήνιο , χωρίς να προσβάλλεις την περηφάνια τους , μπορεί να οδηγήσεις τις ελληνικές πόλεις προς το καλό πολύ ευκολότερα παρά με τις σοφότερες διαταγές που θα εξέδιδες, αν ήσουνα ανθύπατος στην Ισπανία η στην Ιλλυρία. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΕΝΔΕΚΑΤΟ 

Όμως αν θέλεις στην Ελλάδα πραγματικά να επιβάλεις μία απόφασή σου, όσο σωστή και αν είναι , κοίταξε να μην φανεί η πρόθεσή σου. Πρέπει να θυσιάσεις την τιμή μίας απόφασης για να την επιβάλεις μεταξύ των ελλήνων. Κάλεσε ιδιαιτέρως έναν-έναν τους αρχηγούς των μερίδων , δώσε στον καθένα την ευκαιρία μίας επίπλαστης πρωτοβουλίας.
Φυσικά , αν δυστροπούν , να τους τρομάξεις , αλλα και αυτό υπό εχεμύθεια , χωρίς να αναγκάσεις την φιλοτιμία τους να πάρει τα όπλα. Δώσε τους κάποια περιθώρια έντιμης υποχώρησης και όταν ακόμη στην πραγματικότητα διατάσεις , μην τους πεις ότι διατάσεις. Πες τους ότι δεν διατάσεις , αλλά ότι αν δεν γίνει τούτο κι εκείνο, τότε οι ρωμαϊκές λεγεώνες θα αναγκαστούν να μετασταθμεύσουν για λόγους ασφαλείας σε άλλη επαρχία και τότε μπορεί τίποτε Γέτες η Κέλτες η Δακοί να στείλουν τα στίφη τους να δηώσουν την χώρα και ας αναμετρήσουν οι ίδιοι τις συνέπειες και ας αποφασίσουν.
… Όλα αυτά δεν σου τα λεω για να σε κάνω να περιφρονείς τους έλληνες. Απεναντίας σου τα λεω για να τους καταλάβεις και να τους προσέξεις. Ακόμη και σήμερα διατηρούν τα ίχνη μερικών αρετών που μοιάζουν με την χόβολη μίας μεγάλης πυρράς.
Μελετητές της ψυχής των ατόμων και του όχλου , θα τους δεις να εκτελούν μερικούς θαυμάσιους ελιγμούς , να χαράζουν πολιτικά σχέδια περίλαμπρα , με μια ευκινησία στην σκέψη και μια γοργότητα στις αντιδράσεις που εμείς εδώ ποτέ δεν φτάσαμε. Μόνο που ύστερα θα μελαγχολήσεις βλέποντας πως είναι πια ασήμαντοι οι σκοποί για τους οποίους ξοδεύονται αυτά τα εξαίσια χαρίσματα. 

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΔΩΔΕΚΑΤΟ 

Πρόσεξε αυτούς τους παλικαράδες της πολιτικής , που δεν καταλαβαίνουν ότι είναι γελοίο να έχεις το ύφος του δυνατού και του τρανού , όταν από καιρό έχεις πάψει να είσαι.
Καθώς τρέφονται από την οπτασία των περασμένων τους μεγαλείων και δεν μπορούν να συμμορφωθούν με τις σημερινές τους διαστάσεις, πολύ θα σε ταλαιπωρήσουν με την αξίωσή τους να μην επεμβαίνεις στα πράγματα της πόλης τους.